شبی که سایه مرگ طبس را فرا گرفت

طبس، شهری که نیم‌قرن پیش در دل کویر زیر آوار زمین ماند و هزاران زندگی یک شب در آغوشش خاموش شد، هنوز زخم‌هایش را بر تن دارد. صدای گریه کودکان، سکوت کوچه‌های ویران و خاطره عزیزانی که هرگز بازنگشتند، مثل زخمی کهنه، در حافظه این سرزمین زنده مانده است.
آخرین روزهای شهریور ماه 1357 نیم ساعتی از اذان مغرب می¬‌گذشت و چراغ‌¬ها تازه روشن شده بود، مردم در¬ مجالس مهمانی و برخی نیز در مجالس عروسی حضور داشتند، عده¬‌ای تازه از نماز جماعت برگشته بودند. ساعت به 36 :19 دقیقه نزدیک می¬‌شد، پرندگان و حیوانات از خود بی¬قراری عجیبی نشان می‌¬دادند. ماهی¬‌ها به سطح آب آمده بودند‌ که ناگهان صدای عجیبی گوش فلک را کر کرد و… .
ساعت 36: 19 دقیقه بود که زمین طبس غرید و گرد و غبار همه جا را فرا گرفت، بعد از مدتی صدای ناله و فریاد انسان‌ها بود که شنیده می‌¬شد. نفرات بسیاری در زیر آوار مدفون شدند و کسانی که نجات یافته بودند نیز یارای کمک‌رسانی به هم را نداشتند، دیگر از طبس ۴ هزار ساله و با آن قدمت و ساختمان¬‌های باستانی چیزی به جا نمانده بود. مسجد دومنار، مسجد جامع و ارگ طبس همگی با خاک یکسان شدند. گویا ماه نیز تاب دیدن این واقعه را نداشت که دو ساعت بعد از زلزله نقاب بر صورت کشید و طبس ویران شاهد ماه گرفتگی(خسوف) بود.
اکنون 47 سال از این واقعه تلخ و غمبار می¬‌گذرد، حادثه¬‌ای که این شهر کویری و زیبا و 100 روستای اطراف آن را با خاک یکسان کرد و جان هزاران انسان را گرفت. بسیاری از کودکان را یتیم، پدران و مادران را بی‌فرزند و برخی را برای همیشه ویلچرنشین کرد. این زلزله 7/7 ریشتری بزرگترین زلزله قرن اخیر ایران است که بنا بر برخی آمار 25 هزار نفر را به کام مرگ کشاند، آن هم در شهرستانی که 35 هزار نفر بیشتر جمعیت نداشت. گفته می‌شود بعد از زلزله¬‌های بم و منجیل بیشترین تعداد کشته شدگان زلزله در این شهر بوده است.
هرچند که آمار متفاوتی در مورد کشته¬‌های این واقعه روایت شده به گونه¬‌ای که مرکز آمار ایران در مهر 1357 تعداد این کشته¬‌ها را 6363 نفر اعلام کرده و برخی آمار نیز از تعداد 12 یا 20 هزارنفر حکایت دارد، اما بازماندگان حادثه همان 25 هزار نفر کشته را بیان می¬‌کنند که بیشترین روایت نیز همین تعداد است.
در طبس کمتر کسی را می‌¬توان یافت که از نزدیکان خود کسی را در این واقعه از دست نداده باشد و شاید به جرأت بتوان گفت: بیشتر افراد طبس در این زلزله از دست رفتند. طبس شهری خشت و گلی بود که در سال 1355 شهر باستانی اعلام می¬‌شود و هیچ کس حق مرمت خانه خویش را ندارد، حتی تعویض یک پنجره و در چوبی ‌یا تغییر یک مسیر آب جرمی نابخشودنی بود.

روز اول؛ 23 پس لرزه
قبل از وقوع زلزله پیش لرزه‌¬ای گزارش نشده و منطقه آرام بوده است. پس لرزه¬‌های زلزله طبس با بزرگی حدود 5 ، به وقوع پیوسته است.
روز اول وقوع حادثه در طبس 23 پس لرزه و روز دوم 7 پس لرزه و روز سوم 3 پس لرزه و در دیهوک نیز 7 پس لرزه ثبت شده است. زلزله طبس در بحبوحه انقلاب و یک هفته پس از واقعه 17 شهریور رخ داد. این شهر نیز بعد از انقلاب ساخته و شهر انقلاب نامیده می‌شود.

پیام امام خمینی(ره) در زلزله طبس
پس از وقوع زلزله شدید طبس رژیم پهلوی در اقدامی ریاکارانه، به این مناسبت عزای عمومی اعلام کرد. امام خمینی(ره) پس از این اقدام دستگاه، ضمن صدور پیامی از نجف و ارسال پیام تسلیت و همدردی برای بازماندگان حادثه، نقشه دربار را افشا کردند. ایشان در مورد پیام عزای عمومی که از سوی رژیم پهلوی اعلام شده بود، گفتند: «آنهایی که هزاران نفر از بهترین فرزندان ما را در روز 17 شهریور 1357 بی‌رحمانه، قتل عام کرده‌اند، امروز برای انحراف اذهان، به تعزیه سرایی پرداختند و اشک تمساح برای زلزله¬‌زدگان می-‌ریزند».
حضرت امام(ره)، همچنین در این پیام از همه مسلمینِ غیرتمند خواستند که مستقیماً به کمک زلزله زدگان بشتابند.

علت زلزله
دکتر محمد آریامنش که سابقه معاونت برنامه¬ریزی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی را نیز در سوابق اجرایی خود دارد، در گفت و گویی علت اصلی زمین لرزه¬‌های مخرب را گرمای درون زمین و پدیده¬‌های زمین ساختی ناشی از آنها بیان می¬‌کند که این موضوع هم از ابتدای خلقت زمین وجود داشته و هیچ گاه هم متوقف نشده است و این جا و آن جا هم نمی‌¬شناسد و در برخی مناطق شدت بیشتر و در برخی مناطق شدت کمتری دارد که این موضوع هم مربوط به یک دوره زمانی خاص است و در آینده ممکن است، تغییر کند.
این استاد دانشگاه در مورد علت اصلی زلزله طبس گفت: کشور ایران به دلیل قرار گرفتن بر روی کمربند لرزه‌خیز آلپ – هیمالیا، یکی از سرزمین¬‌های زلزله خیز جهان است.
وی افزود: در فلات ایران بخش¬‌هایی با روند زلزله خیزی متفاوتی مشاهده شده که ارتباط تنگاتنگ با زمین ساخت حاکم بر منطقه دارد و شرق ایران نیز در همین راستا، به لحاظ تکتونیکی بسیار پیچیده است.
وی اظهار کرد: منطقه طبس که پهنه‌¬ای از شرق کشور را در برگرفته، با وجود مطالعات زمین شناسی متعدد، ناشناخته¬‌های تکتونیکی زیادی از خود به جای گذاشته است، به طوری که با وجود تصور قبلی از آرام بودن نسبی، این منطقه طی زمین لرزه 1357 شهر طبس به کلی درهم کوبیده شد و فصل تازه‌¬ای از واقعیات تکتونیکی را به روی زلزله شناسان گشود.
دکتر محمد آریامنش ادامه داد: به طور کلی ساختار این پهنه با گسل¬‌های قدیمی و شکستگی¬‌های اصلی فلات ایران احاطه شده و روند آنها به ویژه چین‌ها، غالباً از راستای این گسل¬‌ها پیروی می¬‌کند. حرکات فشاری و همگرا موجب چین خوردگی و گسل منطقه طبس را تحت تاثیر قرار داده است. وی افزود: همین حرکات باعث شده تا گسل¬‌های فعال در منطقه شکل بگیرند که فعالیت بخشی از پهنه گسلش فعال در شرق طبس باعث شد تا بزرگترین زمین لرزه قرن معاصر در ایران در همین منطقه با بزرگای 4/7 ریشتر روی دهد و بیش از 85 کیلومتر گسلش سطحی در لبه خاوری طبس از حوالی پیکوه در جنوب اصفهک تا شمال خسرو آباد و دیهشک و کریت در فاصله چند صد متری شرق طبس ایجاد کند. زمین لرزه¬‌ای که توانست علاوه بر شهر طبس بیش از 100 روستا را در منطقه ویران کند.
این استاد زلزله شناسی افزود: شواهد تاریخی نشان می‌¬دهد که این گستره، لرزه خیز بوده و هیچ گاه از خطر زمین لرزه در امان نبوده است. وی خاطر نشان کرد: حداقل 3 زمین لرزه دیگر در هزاره اخیر در طبس اتفاق افتاده که هر 3 زمین لرزه ویرانگر بوده است.
وی با انتقاد از گسترش و پیشروی شهر طبس در راستای گسل¬‌های فعال منطقه افزود: بعد از زلزله طبس این توسعه بیشتر شد که این روند شهر سازی جای بحث دارد.
وی افزود: متأسفانه توسعه شهر طبس به ویژه در سال¬‌های اخیر به سوی همین چشمه¬‌های لرزه¬‌زا بوده است، یعنی از محدوده باغ گلشن به سمت کوه‌¬های شتری که کاملاً روی پهنه لرزه خیز و فرایش گسلی قرار دارد.
طبس به طور کلی در یک پهنه فعال لرزه خیز قرار دارد و حتی در هزاره اخیر نیز زمین لرزه¬‌های متعددی در طبس روی داده است، البته چون کانون برخی از این زلزله¬‌ها در فاصله بیشتری نسبت به مناطق مسکونی اتفاق افتاده توسط انسان احساس نشده است، ولی پایگاه لرزه نگاری در طبس قادر بوده این زمین لرزه¬‌ها را ثبت کند.
وی ادامه داد: یافته های مورفوتکتونیکی حاکی از فعالیت‌های ژئودینامیکی در این منطقه است و بدون تردید احتمال وقوع زلزله‌های بزرگ در طبس وجود دارد. این شهر مستعد زمین‌لرزه‌هایی با بزرگی بیش از ۷ ریشتر است.