فرسایش نخبگان در مرز علم و معیشت
تجربه کشورهای موفق جهان نشان میدهد یکی از مهمترین عوامل پایداری و موفقیت در نظام حکمرانی، حضور پویا، بهموقع و مؤثر نخبگان علمی در عرصههای مختلف است. دهههاست که رهبران این کشورها با جذب نخبگان دانشگاهی و بهکارگیری آنان در فرآیندهای تصمیمسازی، زمینه مشارکت حداکثری این گروه اثرگذار را فراهم کردهاند.
این کشورها دریافتهاند که موتور محرکه توسعه، حاصل اندیشه و عمل نخبگان است. بهبیان دیگر، توسعهیافتگی هر جامعه ارتباطی مستقیم با سرمایه انسانی نخبه دارد. تعامل منطقی و سامانیافته میان نخبگان علمی و نخبگان اجرایی میتواند سرنوشت یک جامعه را به شکلی مطلوب رقم بزند. در همین راستا، جامعهشناسان بر ضرورت «گردش نخبگانی» در نظامهای سیاسی و اجتماعی تأکید دارند و معتقدند پویایی جوامع، در گرو ایفای بهموقع و صحیح نقش نخبگان علمی در مسیر تکامل اجتماعی است. با این حال، چالشهایی نظیر عدم تعریف دقیق جایگاه اجتماعی نخبگان، سکوت یا اظهارنظرهای غیرکارشناسی از سوی برخی افراد، گاه موجب انحراف از وظایف نخبگانی میشود؛ مسئلهای که در مواردی حتی میتواند امنیت ملی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. خراسان جنوبی از دیرباز مهد پرورش استعدادهای برتر و چهرههای علمی بوده است. این ویژگی همچنان از شاخصههای اجتماعی استان به شمار میرود. امروز نیز در نقاط مختلف خراسان جنوبی، جوانان نخبه و دانشمندی حضور دارند که در صورت حمایت و بهرهگیری بهموقع از ظرفیتهای آنان، میتوان به آیندهای روشن امیدوار بود. یکی از این نخبگان جوان، دکتر مهدی افضلیان، پژوهشگر حوزه علم و فناوری است؛ جوانی خوشفکر، تحصیلکرده و آشنا با نیازهای روز جامعه. وی، دانشآموخته برتر مقطع دکتری مهندسی مکانیک با گرایش تبدیل انرژی است و در نشستهای مختلف با مسئولان کشوری و استانی، از جمله دیدار با دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور محترم، در سفر اخیر به خراسان جنوبی، بهعنوان نماینده نخبگان علمی استان، دیدگاهها و دغدغههای این جامعه را مطرح کرده است. در همین راستا، در گفتوگویی با وی، به بررسی نقش نخبگان در نظام حکمرانی پرداختیم. دکتر افضلیان در گفتوگو با روزنامه امروز خراسان جنوبی اظهار کرد: دوران تحصیل من از ابتدای دبستان تا پایان مقطع دکتری، بدون وقفه و همواره بهعنوان دانشآموز و دانشجوی ممتاز سپری شد. در سال ۱۳۸۹ از طریق کنکور سراسری وارد رشته مهندسی مکانیک دانشگاه بیرجند شدم و مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری را بدون آزمون و از طریق سهمیه استعدادهای درخشان گذراندم. وی افزود: در تمام سالهای تحصیل، تلاش کردم با توکل به خداوند، حمایت خانواده و بهرهمندی از راهنمایی اساتید فرهیخته، فعالیتی مستمر و هدفمند در حوزه آموزش و پژوهش داشته باشم. این مسیر منجر به کسب افتخارات و جوایز علمی متعددی شد. این پژوهشگر جوان گفت: چاپ بیش از ۳۰ مقاله علمی، تألیف یک کتاب دانشگاهی و اجرای سه طرح پژوهشی از جمله این دستاوردهاست. همچنین در دوره دکتری بهعنوان پژوهشگر برتر دانشگاه بیرجند انتخاب شدم و کتاب تألیفی بنده نیز بهعنوان کتاب برتر دانشگاهی مورد تقدیر قرار گرفت. افضلیان ادامه داد: موفق به دریافت جوایز معتبر بنیاد ملی نخبگان از جمله جوایز شهید احمدیروشن، شهید وزوایی، شهید بهشتی، شهید صیاد شیرازی و جایزه جذب استعدادهای برتر شدم و در حال حاضر، با استفاده از همین ظرفیت نخبگی، در وزارت نفت و شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران مشغول خدمت هستم. وی درباره حوزه تخصصی خود گفت: زمینه تحصیلی من مهندسی مکانیک با گرایش تبدیل انرژی است و تمرکز پژوهشهایم بر آسایش حرارتی، مدلهای زیستگرمایی، انتقال جرم و حرارت در بدن انسان و انرژی در ساختمانهاست. هدف اصلی تحقیقاتم، طراحی محیطهای انسانمحور، کممصرف و پایدار است؛ محیطهایی که سلامت، آسایش و بهرهوری را همزمان تأمین کنند.
دلایل شکاف دانشگاه و صنعت
این پژوهشگر خراسان جنوبی درباره ارتباط صنعت و دانشگاه گفت: یکی از دلایل اصلی این شکاف، تفاوت در زبان، زمان و اولویتهای دو نهاد است. دانشگاه بر پژوهشهای عمیق و بلندمدت تمرکز دارد، در حالی که صنعت بهدنبال راهحلهای سریع و عملی است. وی افزود: برای کاهش این فاصله، باید سازوکاری طراحی شود تا دانشگاه و صنعت، مسئله را با تعریفی مشترک ببینند. مسئلهمحور شدن پژوهشها، استخراج موضوع پایاننامهها از نیازهای واقعی صنعت و ایجاد حلقههای واسط مانند دفاتر انتقال فناوری و شرکتهای دانشبنیان، از راهکارهای مؤثر در این مسیر است. افضلیان تأکید کرد: اعتماد متقابل میان دانشگاه و صنعت تنها از مسیر پروژههای مشترک موفق و حضور مستمر نخبگان در مسائل واقعی کشور شکل میگیرد.
آینده پژوهش در ایران امیدبخش است
این پژوهشگر جوان با اشاره به آینده پژوهش در کشور گفت: با وجود چالشها، آینده پژوهش در ایران امیدوارکننده است. ایران از نظر سرمایه انسانی، بهویژه نیروی جوان تحصیلکرده، در وضعیت ممتازی قرار دارد و این یک مزیت راهبردی است. وی افزود: فشار مسائل واقعی کشور در حوزههایی مانند انرژی، آب، محیطزیست و صنعت، نظام پژوهشی را به سمت پژوهشهای کاربردی و مأموریتگرا سوق خواهد داد؛ اما تحقق این مسیر نیازمند ثبات سیاستهای علمی، تأمین مالی هدفمند، کاهش بروکراسی و اعتماد به نخبگان است. افضلیان خطاب به مسئولان استان گفت: حمایت از پژوهش نباید در حد شعار باقی بماند. پروژههای معدنی، صنعتی و عمرانی استان باید بهصورت واقعی به دانشگاهها و پژوهشگران بومی متصل شوند.
نخبگان، گرانبهاتر از منابع مادی
این پژوهشگر خراسان جنوبی تصریح کرد: گرانبهاتر از منابع مادی هر کشور، سرمایه انسانی نخبه است. نخبگان میتوانند موتور محرک حکمرانی نوین، اصلاح ساختارها و ارتقای کیفیت تصمیمسازی باشند؛ به شرط آنکه نقش آنان در سیاستگذاری واقعی شود. وی افزود: یکی از دغدغههای جدی نخبگان، بهویژه در استانهای کمتر برخوردار، مسئله معیشت پایدار است. نمیتوان انتظار داشت نخبگان بدون امنیت شغلی و چشمانداز روشن، توان علمی خود را صرف حل مسائل کشور کنند. افضلیان گفت: حمایت واقعی از نخبگان یعنی طراحی مسیر شغلی روشن، ایجاد فرصتهای پژوهشی بلندمدت و استفاده نظاممند از آنان در حل مسائل استان. وی در پایان با اشاره به موضوع مسکن نخبگان خاطرنشان کرد: با وجود پیگیریهای انجامشده، زمینهای در نظر گرفتهشده برای مسکن نخبگان در مرکز استان از مرغوبیت لازم برخوردار نیست و شایسته است زمینی متناسب با شأن و منزلت نخبگان اختصاص یابد.