تصویب ملی دو قرق اختصاصی محیط زیست در خراسان جنوبی/ سایه حفاظت مشارکتی بر دو زیستگاه استان
تصویب دو قرق اختصاصی محیط زیست در استان خراسان جنوبی، فقط افزودن دو نقطه روی نقشه مناطق حفاظتشده کشور نیست؛ این مصوبه، نشانهای روشن از تغییر رویکرد در مدیریت محیط زیست ایران است؛ رویکردی که پس از سالها اتکای صرف به ساختارهای دولتی، حالا مردم و جوامع محلی را به قلب حفاظت از طبیعت میآورد.
در جلسه اخیر شورایعالی حفاظت محیط زیست که با حضور رئیسجمهور برگزار شد، هفت محدوده در کشور به عنوان «قرق اختصاصی» به تصویب رسید که از این تعداد، دو منطقه میانکوه طبس و لشکرگاه قاین در استان خراسان جنوبی قرار دارند؛ استانی که همزمان با محرومیتهای ساختاری، یکی از غنیترین زیستبومهای کشور را در دل خود جای داده است.
زیستگاههایی فراتر از مرزهای محلی
منطقه میانکوه طبس واقع در شهرستانهای طبس و عشقآباد و منطقه لشکرگاه قاین در محدوده شهرستانهای قاین و سرایان، از جمله زیستگاههای ارزشمند شرق کشور محسوب میشوند؛ زیستگاههایی که در سالهای اخیر به دلیل فشارهای انسانی، شکار غیرمجاز، خشکسالی و کمبود امکانات حفاظتی، بیش از گذشته آسیبپذیر شدهاند.مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی با اشاره به این مصوبه، کمبود نیروی انسانی و امکانات دولتی را یکی از چالشهای اصلی حفاظت از طبیعت عنوان میکند؛ چالشی که عملاً مدلهای سنتی حفاظت را ناکارآمد کرده است.
او میگوید:«کمبود نیرو و امکانات دولتی، حفاظت از محیط زیست و طبیعت را با محدودیتهایی مواجه کرده، بنابراین حفاظت مشارکتی و جلب مشارکت عمومی یکی از راهبردهای اصلی در حفظ، احیا و توسعه محیط زیست محسوب میشود».
حفاظت مشارکتی؛ تجربهای جهانی
آنچه امروز در قالب قرقهای اختصاصی در ایران دنبال میشود، سالهاست در بسیاری از کشورهای دنیا به عنوان الگوی موفق مدیریت محیط زیست شناخته شده است. از آفریقای جنوبی و کنیا گرفته تا استرالیا و برخی کشورهای آمریکای لاتین، حفاظت از گونهها زمانی به نتیجه رسیده که مردم محلی نه تماشاگر، بلکه ذینفع و حافظ طبیعت شدهاند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی نیز با اشاره به همین تجربهها تأکید میکند: «تجربیات جهانی نشان داده بهترین و کارآمدترین روش مدیریت گونه در زیستگاه و محیط زیست زمانی است که مردم در این امر مشارکت کنند.»در ایران نیز پشتوانههای قانونی این رویکرد کم نیست؛ از اصل ۵۰ قانون اساسی گرفته تا سیاستهای کلی محیط زیست ابلاغی مقام معظم رهبری، منشور حقوق شهروندی، سند چشمانداز کشور و معاهدات بینالمللی محیط زیست، همگی بر مشارکت همگانی در حفظ منابع طبیعی تأکید دارند.
پیوند حفاظت، اقتصاد و معیشت
قرقهای اختصاصی فقط ابزار حفاظت نیستند؛ بلکه تلاشی برای پیوند زدن محیط زیست با اقتصاد محلیاند. خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان، اهداف ایجاد این قرقها را توسعه امنیت و حفاظت از گونههای ارزشمند گیاهی و جانوری، احیای زیستگاهها و جمعیت گونههای در معرض خطر مانند یوزپلنگ آسیایی و پلنگ، توسعه گردشگری و طبیعتگردی، بهرهمندی جوامع محلی از منافع اقتصادی قرق، بهبود وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق محروم و برونسپاری بخشی از وظایف سازمان محیط زیست در چارچوب اصل ۴۴ قانون اساسی بر می شمارد.
در واقع، قرق اختصاصی زمانی موفق است که مردم منطقه، حفاظت از حیات وحش را نه تهدیدی برای معیشت، بلکه فرصتی برای توسعه پایدار بدانند؛ مسیری که در بسیاری از کشورها باعث کاهش تعارض انسان و حیات وحش شده است.
استانی محروم با مسئولیتی ملی
انتخاب خراسان جنوبی برای توسعه قرقهای اختصاصی، تصمیمی اتفاقی نیست. این استان با وجود وسعت بالا، تنوع زیستی قابل توجه و قرار گرفتن در کریدورهای حیات وحش، سالهاست با کمبود امکانات حفاظتی مواجه است. حضور گونههای شاخص و در معرض خطر، اهمیت این مناطق را از سطح محلی فراتر برده و آنها را به بخشی از سرمایه طبیعی ملی تبدیل کرده است.در این مسیر، حفاظت محیط زیست استان چهار محدوده را پس از بررسیهای کارشناسی، تهیه مستندات و اخذ نظر مثبت ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری، برای تصویب معرفی کرد که نهایتاً دو منطقه موفق به اخذ مصوبه شورایعالی شدند.
فصل تازه پس از یک دهه سکوت
پیش از این، در کشور تنها پنج قرق اختصاصی وجود داشت؛ سه منطقه در یزد، یک منطقه در کرمان و یک منطقه در سمنان. حالا با تصویب هفت منطقه جدید، آنهم پس از حدود یک دهه وقفه، میتوان گفت فصل تازهای در حفاظت مشارکتی محیط زیست کشور آغاز شده است.فصلی که اگر درست اجرا شود، میتواند هم طبیعت را نجات دهد و هم امید را به روستاها و جوامع محلی بازگرداند؛ اما اگر به مشارکت صوری و بدون حمایت واقعی ختم شود، تنها نامی دیگر به فهرست مناطق حفاظتشده اضافه خواهد کرد.
آزمونی برای آینده محیط زیست
تصویب قرقهای اختصاصی میانکوه و لشکرگاه، بیش از آنکه یک تصمیم اداری باشد، آزمونی جدی برای سیاستگذاری محیط زیست ایران است؛ آزمونی که پاسخ آن نه در مصوبهها، بلکه در میدان اجرا، اعتمادسازی با مردم و توزیع عادلانه منافع مشخص خواهد شد.طبیعت خراسان جنوبی، حالا چشمانتظار آن است که این تصمیم، از کاغذ فراتر برود؛ تصمیمی که اگر درست پیش برود، میتواند الگویی برای نجات زیستبومهای آسیبدیده کشور باشد.