بحران مدیریت آب در استان
در حالی که آمارها از ذخیرهسازی میلیونها مترمکعب آب، تکمیل سازههای نیمهتمام و اجرای طرحهای متنوع مدیریتی در خراسان جنوبی حکایت دارد، بخش مهمی از ظرفیتهای موجود همچنان بلااستفاده مانده و هماهنگی میان سیاستها و اجرا محل پرسش است؛ وضعیتی که نشان میدهد ریشه بحران آب در استان، بیش از هر چیز به نحوه مدیریت منابع بازمیگردد.
مسئله آب در خراسان جنوبی دیگر یک هشدار آیندهنگرانه نیست؛ واقعیتی جاری است که در جلسات رسمی، پشت تریبونها و میان آمارهای ریز و درشت تکرار میشود. تأکید بر «مدیریت میدانی»، «مشارکت مردم» و «سازگاری با کمآبی» نشان میدهد که استان به مرحلهای رسیده که راهحلهای شعاری، پاسخگو نیستند. در همین چارچوب، مدیریت استان بر مجموعهای از راهبردها دست گذاشته است؛ از توسعه گلخانهها و احیای قنوات گرفته تا استفاده از ظرفیت دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و پارک علم و فناوری. رویکردی که در ظاهر، ترکیبی از علم، تجربه بومی و مشارکت اجتماعی است، اما پرسش اصلی اینجاست: این سیاستها تا چه اندازه در زندگی روزمره مردم و الگوی واقعی مصرف اثر گذاشتهاند؟
استاندار خراسان جنوبی با اشاره به ضرورت مدیریت میدانی و مشارکت مردم میگوید: «مدیریت بهینه منابع آب بدون مشارکت مردم محقق نمیشود». او توسعه گلخانهها، احیای قنوات و بهرهگیری از ظرفیت دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی را از جمله کلیدهای مقابله با کمآبی در استان میداند و تأکید میکند که: «ادارات نیز باید خودشان الگوی مصرف باشند و از ظرفیت طرحهای آموزشی و دانشآموزی مانند همیاران آب بهره ببرند.» یکی از محورهای مهم مطرحشده، توسعه طرحهای آبخیزداری و مدیریت روانآبهاست؛ حوزهای که آمارهای آن امیدبخش به نظر میرسد. بارشهای اخیر و هدایت صحیح روانآبها باعث شده حدود 5/18میلیون مترمکعب آب در پشت سازههای آبخیزداری استان ذخیره شود؛ رقمی که نسبت به سال گذشته رشد قابلتوجهی داشته و نقش مؤثری در تقویت رودخانهها و منابع آبی ایفا کرده است. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان توضیح میدهد که هر مترمکعب آبی که فرصت نفوذ پیدا کند، مستقیماً به تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و افزایش آبدهی قنوات کمک میکند. با این حال، همین آمار مثبت، یک روی دیگر هم دارد. خشکسالیهای طولانیمدت همچنان اثر خود را بر منابع آب زیرزمینی گذاشتهاند و کارشناسان تأکید میکنند که حتی بارشهای یکنواخت و آرام اخیر هم نتوانسته همه زخمهای انباشته سالهای کمبارشی را ترمیم کند.
در کنار آبخیزداری، ظرفیت سازههای مخزنی استان نیز بار دیگر به میدان آمده است. سدها و مخازن استان در مجموع توان ذخیره حدود ۷۵ میلیون مترمکعب آب را دارند که تاکنون بیش از ۱۳ میلیون مترمکعب آن پر شده و تنها در یک دوره بارندگی اخیر، 5/4 میلیون مترمکعب آب جدید وارد این مخازن شده است. نمونه شاخص این بخش، سد بندان نهبندان است؛ پروژهای که بیش از یک دهه نیمهتمام مانده بود و سرانجام با صرف اعتباری نزدیک به ۱۲۰ میلیارد تومان تکمیل شد. سدی که امروز هم در کنترل سیلاب و هم در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی نقشآفرینی میکند. اما مدیریت آب فقط به ذخیرهسازی ختم نمیشود؛ مصرف، نقطه بحرانی ماجراست. در بخش کشاورزی، تأکید بر رعایت الگوی کشت، کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و اصلاح چاههای کمبازده ادامه دارد و بارندگیهای اخیر، موقتاً فشار بر آبهای زیرزمینی را کمتر کرده است. با این حال، برنامه استان برای کاهش حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب برداشت آب در بخش کشاورزی، نشان میدهد مسیر پیشرو همچنان سخت و پرچالش است. در بخش صنعت و معدن نیز بازسازی تصفیهخانهها و اصلاح شبکههای توزیع با هدف کاهش مصرف آب دنبال شده، اما یکی از نقاط مبهم، استفادهنشدن کامل از پساب تصفیهخانه بیرجند است؛ ظرفیتی که هنوز به نتیجه عملی نرسیده و میتوانست بخشی از نیاز فضای سبز و مصارف غیرشرب را پوشش دهد.
وقتی پای مصرف خانگی و اداری به میان میآید، آمارها صریحتر و البته نگرانکنندهتر میشوند. متوسط سرانه مصرف آب در استان حدود ۱۳۶ لیتر در شبانهروز است؛ عددی که در برخی شهرستانها کاهش یافته، اما هنوز تصویر کلی رضایتبخش نیست. طبق پایشها، ۶۶ درصد مشترکان استان جزو پرمصرفها هستند؛ آماری که نشان میدهد بار اصلی صرفهجویی، هنوز به یک مطالبه عمومی تبدیل نشده است.
در دستگاههای دولتی هم اگرچه کاهش مصرف ثبت شده، اما همهچیز یکنواخت نیست. به گفته مسئولان از میان ۴۲ دستگاه پایششده، ۱۵ دستگاه افزایش مصرفی تا ۲۴۵ درصد داشتهاند و اخطار گرفتهاند؛ در مقابل، برخی نهادها کاهشهایی تا ۵۸ درصد را ثبت کردهاند. این تفاوت فاحش، پرسش مهمی را پیش میکشد: اگر الگوی مصرف در ادارات جدی گرفته نشود، چگونه میتوان از شهروندان انتظار همراهی داشت؟
در کنار ابزارهای کنترلی، برنامههای فرهنگی و آموزشی نیز به میدان آمدهاند. طرحهایی مانند «دانایی برای نجات آب» که دهها هزار دانشآموز را تحت پوشش قرار داده، تلاش دارد مفهوم صرفهجویی و سواد آبی را از مدرسه آغاز کند؛ با کارگاههای آموزشی، اردوهای بازدید از تأسیسات آبی و شکلگیری گروههای «همیاران آب». رویکردی که اگر استمرار داشته باشد، میتواند در بلندمدت به تغییر رفتار اجتماعی منجر شود. در نهایت، آنچه از مجموع این دادهها و سیاستها برمیآید، یک واقعیت روشن است: خراسان جنوبی نه با کمبود برنامه، بلکه با چالش اجرای همزمان، منسجم و عادلانه آنها روبهروست. بحران مدیریت این برنامه هاست که چالش برانگیز می شود. مدیریت بهینه منابع آب، تنها با پروژههای عمرانی یا آمارهای امیدوارکننده محقق نمیشود؛ این مسیر، بدون مشارکت واقعی شهروندان، اصلاح رفتار مصرف و شفافیت عملکرد دستگاهها، به مقصد نخواهد رسید.