میراب ها بیدارند

وقتی نفس هوای سرایان بالاخره خنک می‌شود و شب‌ها زودتر از همیشه بر شهر می‌نشینند، یک آیین قدیمی دوباره جان می‌گیرد؛ آیینی که نه فقط برای آب، که برای زندگی است. اینجا، در شهری که سال‌هاست با کم‌آبی زیسته و آموخته چگونه با طبیعت مدارا کند، آبگیری آب‌انبارها هنوز هم یک مراسم است؛ با جشن، با شادی، با کف‌زنی و با خاطره.
آغاز این رسم زیبا، مثل هر سال، از کنار بزرگ‌ترین آب‌انبار شهر رقم می‌خورد؛ آب‌انبار کاروانسرا یا همان آب‌انبار پایین. جایی که میراب‌ها، در سرمای دلچسب دی‌ماه، آماده می‌شوند تا آب سرد و زلال را به دل مخازن تاریخی بسپارند؛ مخازنی که قرن‌هاست تابستان‌های سوزان را تاب آورده‌اند. حسین یکتا، مسئول میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سرایان، می‌گوید: این آیین از کهن‌ترین و مهم‌ترین اقدام‌های مردم این شهر است؛ اقدامی که ریشه در فهم عمیق اهالی از اقلیم و ارزش آب دارد. به گفته او، آبگیری آب‌انبارها فقط یک کار فنی نیست؛ یک رفتار فرهنگی است که نسل به نسل منتقل شده و هنوز زنده مانده است. سرایان، به‌درستی، «سرزمین آب‌انبارهای کهن» نام گرفته؛ شهری با بیش از۴۰ آب‌انبار تاریخی که ۱۵ مورد از آن‌ها به‌عنوان آب‌انبارهای بزرگ و شاخص در فهرست میراث ملی کشور ثبت شده‌اند. آماری که این شهرستان را در جایگاه نخست استان خراسان‌جنوبی از نظر تعداد آب‌انبارهای تاریخی قرار داده است؛ عددی که پشت آن قرن‌ها تجربه، صبوری و سازگاری با خشکی نهفته است. از میان این مجموعه ارزشمند، ۶ آب‌انبار فعال در داخل شهر سرایان هنوز هم نفس می‌کشند و کارکرد دارند؛ نه به‌عنوان یادگاری‌های خاموش، بلکه به‌عنوان مخازنی زنده که آب را برای روزهای تشنه نگه می‌دارند. همین پویایی و استمرار، دلیل ثبت آیین آبگیری آب‌انبارهای سرایان در فهرست میراث معنوی کشور است؛ آیینی که با شماره ۱۳۱۵ و به نام شهرستان سرایان، رسمیت یافته و هویت یافته است. اما بقای این سنت فقط به حافظه تاریخی وابسته نمانده؛ با زیرساخت هم گره خورده است. در سال‌های گذشته، لوله‌گذاری آب‌انبارهای داخل شهر انجام شده و امسال نیز این مسیر با همت مجموعه‌ای از دستگاه‌ها ادامه یافته است؛ از فرمانداری، شورای اسلامی و شهرداری سرایان گرفته تا جهاد کشاورزی، میراث‌فرهنگی، ادارات آب، برق، گاز، مخابرات و حتی مالکان قنوات زابری و تیربری. نتیجه این همکاری، هدایت آب تمیز و گوارا از مظهر قنات‌ها به دل مخازن آب‌انبارهاست؛ کاری دقیق، هماهنگ و حیاتی. در میان این همه نام و نهاد، اما قلب تپنده این آیین، میراب‌ها هستند؛ آدم‌هایی که شب‌های سرد زمستان را به جان می‌خرند تا تابستان‌های داغ قابل‌تحمل شود. سالار ابراهیم رحیمی، میراب آب‌انبارهای سرایان و یکی از فعالان این حوزه، از عشقی می‌گوید که او را پای این کار نگه داشته است؛ عشقی که میراث پدرش، مرحوم سالار حسین، بوده و حالا به او رسیده است. او می‌گوید: همین علاقه است که باعث می‌شود در شب‌های یخ‌زده زمستان، همراه دیگر میراب‌ها، آب شیرین و زلال قنات‌های زابری و تیربری را هدایت کنند و در مخازن آب‌انبارها ذخیره سازند؛ آبی که قرار است چند ماه بعد، در اوج گرمای تابستان، گلوی رهگذران و مردم شهر را تازه کند. آیین آبگیری آب‌انبارهای سرایان، فقط ذخیره آب نیست؛ ذخیره خرد جمعی است. یادآور این حقیقت ساده که در دل کویر، زندگی بدون مشارکت، بدون احترام به طبیعت و بدون انتقال تجربه، دوام نمی‌آورد. اینجا، آب‌انبارها هنوز فقط بناهای تاریخی نیستند؛ حافظه زنده شهرند و زمستان، هر سال، دوباره به آن‌ها جان می‌دهد.