به گزارش خبرنگار مهر، در حالی که سالانه حدود ۱۵ هزار نفر در مقطع دکتری تخصص در ایران دانش‌آموخته می‌شوند، آمارهای جدید نشان می‌دهد که از ظرفیت این دانش‌آموختگان برای حل مسائل اساسی کشور استفاده نمی‌شود.

در برنامه هفتم پیشرفت؛ دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی و پژوهشی مکلف شده‌اند که حداقل ۲۰ درصد از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری خود را به دوره‌های کاربردی، صنعتی و فناورانه تقاضامحور اختصاص دهند؛ اما اجرای این بند در عمل محقق نشده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به شناسایی چالش‌ها و مسائل اجرایی دوره پسادکتری پرداخته است و پیشنهادات سیاستی برای اصلاح آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری پژوهشگران پسادکتری ارائه کرده است.

در دهه‌های اخیر دوره پسادکتری در کشورهای مختلف به شدت رواج یافته است. چرا که این پژوهشگران نیروی انسانی غنی برای انجام پژوهش و حل مسائل کشور و همچنین بهترین منبع برای یافتن استعدادهای اعضای هیئت‌علمی هستند.

۶۲ هزار پژوهشگر پسادکتری در آمریکا در مقابل ۸۰۰ نفر در ایران

بر اساس داده‌های بنیاد ملی علم آمریکا؛ تعداد پژوهشگران پسادکتری ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۲۲ به بیش از ۶۲ هزار نفر رسیده است. در حالی که در ایران دانش‌آموختگان دوره دکتری استقبال کمی از این دوره داشته‌اند و بر اساس داده‌های موجود در سال ۱۴۰۲ تنها ۷۰۶ نفر و سال ۱۴۰۳ تنها ۸۱۸ نفر به عنوان پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه‌های مختلف کشور جذب شده‌اند.

بررسی سوابق سیاستی و قانونی دوره پسادکتری در ایران نشان می‌دهد که این دوره در ایران عمر کمتری نسبت به دوره‌های تحصیلی دیگر دارد و شاید بتوان گفت که دوره پسادکتری در ایران هنوز در مراحل ابتدایی شکل‌گیری قرار دارد. توجه سیاست‌گذاران ایرانی به دوره پسادکتری از سال ۱۳۸۹ و با تصویب سند نقشه جامع علمی کشور آغاز شده است. در طول بیش از یک دهه مراجع مختلفی از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی، بنیاد ملی علم ایران، هیئت‌امنای بنیاد ملی نخبگان، مجلس شورای اسلامی، وزارت علوم، وزارت بهداشت، شورای عالی عتف، هیئت‌وزیران و … اسناد متفاوتی در مورد این موضوع به تصویب رسانده‌اند؛ با این وجود هنوز برای دوره پسادکتری در ایران تقاضای کافی وجود ندارد.

از ۱۵ هزار دانش‌آموخته دکتری تنها ۸۶۹ نفر وارد پسادکتری شدند

بررسی روند آماری نشان می‌دهد بیشترین تعداد پژوهشگران پسادکتری کشور در سال ۱۴۰۱ و معادل ۸۶۹ نفر بوده است؛ این در حالی است که در همان سال، تعداد دانش‌آموختگان دکتری به ۱۵ هزار و ۴۰۹ نفر می‌رسید. اگرچه در سال‌های اخیر تعداد پژوهشگران پسادکتری روندی افزایشی داشته، اما این رقم همچنان در مقایسه با ظرفیت‌های علمی کشور و آمار پژوهشگران پسادکتری سایر کشورها ناچیز است.

حقوق پژوهشگر پسادکتری در دنیا چقدر است؟

مقایسه دوره پسادکتری در دانشگاه‌های مختلف از جمله دانشگاه‌های صنعتی مونیخ (آلمان)، خنت (بلژیک)، پکن (چین)، قطر، تورکو (فنلاند)، توکیو (ژاپن)، منچستر (انگلیس)، پلی تکنیک تورین (ایتالیا)، لیمریک (ایرلند) و آنتورپ (بلژیک) نشان می‌دهد که این دوره بسته با دانشگاه می‌تواند بین یک تا پنج سال باشد و حقوق سالانه پژوهشگران پسادکتری از ۵ هزار و ۲۰۰ دلار در سال تا ۱۱۰ هزار دلار متفاوت است. هر دانشگاهی نیز سیاست خاصی برای جذب پژوهشگران پسادکتری دارد.

بررسی تجربیات این دانشگاه‌ها نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از راهبردهای ساختاری و انگیزشی برای به‌کارگیری پژوهشگران پسادکتری در نظر گرفته می‌شود. این اقدامات شامل لحاظ کردن امتیاز ارتقای مرتبه برای اساتید میزبان در آئین‌نامه ارتقا، ایجاد مراکز تخصصی برای توسعه مسیر شغلی و شبکه‌سازی با صنعت، و تبدیل این دوره به یک فرصت رقابتی و جایزه‌محور با ظرفیت مشخص است. علاوه بر این، در این دانشگاه‌ها جهت‌دهی پژوهش‌ها به سمت حل مسائل ملی، برگزاری دوره‌های مشترک بین‌المللی و جذب نخبگان خارجی، در کنار پرداخت حقوق متغیر بر اساس عملکرد و تجربه پژوهشگر، از الزامات کلیدی ارتقای این نظام محسوب می‌شود. همچنین، توسعه دوره‌های دوگانه (دانشگاه و صنعت) با تأمین مالی بخش خصوصی و تدوین منشورهای اخلاقی برای شفاف‌سازی تعهدات و در نهایت ایجاد یک اجتماع پسادکتری از جمله اقداماتی است که دراین دانشگاه‌های صورت می‌گیرد.

پیشنهاداتی برای اصلاح پسادکتری در ایران

در این گزارش؛ پیشنهادهایی برای برون از وضعیت فعلی را برای اجرایی سازی قانون برنامه هفتم پیشرفت در مورد پژوهشگران پسادکتری مطرح کرده است. این پیشنهادات در سه محور تعریف مسائل کشور و اولویت‌های پژوهشی، اصلاح فرآیند پذیرش و حمایت از پژوهشگر و راهکارهایی مربوط به دانشگاه‌ها و اساتید میزبان ارائه شده‌اند.

یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در این زمینه باید انجام گیرد «هدفمندسازی موضوعات» است. تمامی موضوعات دوره‌های پسادکتری کاربردی که توسط دستگاه‌های دولتی یا بنیاد ملی نخبگان میزبانی می‌شوند، باید به طور دقیق با «اولویت‌های پژوهش و فناوری کشور (۱۴۰۳-۱۴۰۷) منطبق باشند.

ثبت فراخوان‌ها در یک سامانه واحد

با هدف ایجاد فرصت برابر و شفافیت پیشنهاد شده است که تمامی دانشگاه‌ها فراخوان‌های مربوط به دوره‌های پسادکتری (بنیادی، کاربردی، فناوری و صنعتی) را در یک سامانه واحد (سامانه ساجد) وزارت علوم ثبت کنند. همچنین برای کاهش هزینه‌ها، پرهیز از موازی‌کاری و تسهیل دسترسی کاربران، تجمیع سامانه‌های مرتبط با علم و فناوری کشور (از جمله ساجد، نان، ساتع و ستاد ایران) ذیل پنجره واحد علم و فناوری در شورای عالی عتف پیشنهاد شده است.

در کنار توسعه دوره‌های کاربردی و صنعتی، اضافه شدن پسادکتری بنیادی به ظرفیت‌های جایگزین خدمت سربازی نیز از دیگر پیشنهادها است. همچنین، با توجه به نبود رویه مشخص برای صدور گواهی دوره‌های پسادکتری صنعتی و فناورانه، پیشنهاد شده که گواهی پایان دوره پسادکتری صنعتی با تأیید مشترک وزارت صنعت، معدن و تجارت و یکی از وزارتخانه‌های علوم یا بهداشت صادر شود و در مورد پسادکتری فناورانه نیز تأیید مشترک معاونت علمی ریاست‌جمهوری و یکی از این دو وزارتخانه علوم یا بهداشت ملاک قرار گیرد.

بنیاد ملی علم ایران متولی بیمه و حقوق پژوهشگران پسادکتری شود

در بخش مربوط به مسائل معیشتی، متمرکز شدن بیمه و حقوق پژوهشگران پسادکتری در بنیاد ملی علم ایران پیشنهاد شده است. نبود متولی مشخص برای بیمه و پرداخت حقوق پژوهشگران و هماهنگی ضعیف میان نهادهای مسئول از چالش‌های اصلی بیمه و پرداخت این پژوهشگران عنوان شده است و این موضوع در عمل به مقاومت برخی دانشگاه‌ها و دستگاه‌ها در انجام این تعهدات منجر شده است. با توجه به سابقه بنیاد ملی علم ایران در حمایت از پژوهشگران پسادکتری، پیشنهاد شده این بنیاد به‌عنوان متولی بیمه و حقوق این گروه تعیین شود. همچنین تأکید شده است این بنیاد، متناسب با آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری، معیارهای حمایت از پژوهشگران را بازتعریف کند. این در حالی است در حال حاضر که بر اساس آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری، بیمه کردن پژوهشگران از تعهدات دانشگاه یا دستگاه به‌کارگیرنده محسوب می‌شود و طبق ماده (۱۱) همین آیین‌نامه، به‌کارگیری پژوهشگر پسادکتری به‌منزله استخدام دائمی نیست و پس از پایان دوره، هیچ‌گونه تعهدی برای استخدام از سوی دانشگاه یا دستگاه مربوط وجود ندارد.

پرداخت حقوق بر اساس تجربه و عملکرد

در حوزه حمایت‌های معیشتی و اجرایی، بر پرداخت مبتنی بر عملکرد و تجربه پژوهشگر تأکید شده است؛ درحال حاضر حقوق تمامی پژوهشگران بدون توجه به تجربه و عملکرد آنان یکسان لحاظ میشود. لذا پیشنهاد میشود مقدار حداقل و پایه ای برای حقوق پژوهشگران پسادکتری توسط معاونت پژوهشی وزارت عتف تعیین شود و مابقی آن براساس میزان تجربه و عملکرد آن ها پرداخت شود. در دوره‌های کاربردی و صنعتی نیز حقوق پژوهشگر با توافق کارفرما تعیین شود.

اصلاح مدت زمان حمایت از پژوهشگران پسادکتری یکی دیگر از پیشنهادات ارائه شده است. بر اساس آئین‌نامه جذب و به‌کارگیری پژوهشگران پسادکتری طول دوره پسادکتری یک سال و با تأیید کارگروه تا سه سال قابل تمدید است، اما در عمل صرفا برای یک سال به پژوهشگر پسادکتری حقوق پرداخت می‌شود؛ و برای مدت زمان بیشتر از یک سال حقوقی پرداخت نمیشود که این امر بر کیفیت دوره پسادکتری تأثیر گذاشته است. از همین رو، پیشنهاد شده عبارت «در دوره های کاربردی، فناوری و صنعتی حداکثر تا سه سال و در دوره های بنیادی حداکثر تا دو سال حقوق و بیمه پژوهشگران پسادکتری برقرار است» به آیین نامه جذب و به کارگیری محققان پسادکتری الحاق شود.

ضرورت پرداخت حقوق در زمان مقرر

فقدان اشتغال همزمان پژوهشگران پسادکتری در سایر دستگاه‌ها ضروری است. همچنین به دلیل پایین بودن مبلغ حقوق پژوهشگران پسادکتری، لازم است نهادهایی که پرداخت حقوق پژوهشگران را انجام می‌دهند، تمامی مبالغ را به پژوهشگر در زمان مقرر پرداخت کنند و هیچ گونه مبلغی به عنوان ضمانت تحویل خروجی (مانند پذیرش مقاله) نزد خود نگه ندارند. با این حال لازم است، تحویل گواهی اتمام دوره پسادکتری به پژوهشگر، منوط به تحویل خروجی‌ها و دستاوردهای لازم باشد.

نگاه کارمندی به پژوهشگر پسادکتری، ممنوع!

از دیگر پیشنهادها می‌توان به افزایش فاصله مجاز بین فارغ‌التحصیلی دکتری و آغاز دوره پسادکتری از ۴ به ۵ سال با هدف جذب حداکثری نخبگان و جایگزینی رویکرد خروجی‌محور به‌جای الزام به حضور فیزیکی و ساعت‌زنی (نگاه کارمندی) اشاره کرد؛ به‌طوری‌که ارزیابی پژوهشگران بر اساس دستاوردهای علمی و فناورانه صورت گیرد.

برای دوره پسادکتری ظرفیت پذیرش تعیین شود

همچنین پیشنهاد شده که ظرفیت پذیرش دوره پسادکتری برای دانشگاه‌ها تعیین شود و برای ارتقای کیفیت دوره پسادکتری در کشور و توزیع عادلانه فرصت‌ها، معاونت‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت هرساله براساس ارزیابیهای صورت گرفته (مانند ISC)، ظرفیت هریک از دانشگاه ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی را برای پذیرش پژوهشگران پسادکتری (در دوره های بنیادی) اعلام کنند. علاوه بر این پیشنهاد شده که پذیرش پژوهشگر پسادکتری از میان دانش‌آموختگان بین‌المللی نیز تسهیل شود.

در نهایت، در بخش مرتبط با دانشگاه‌ها و اساتید میزبان، پیشنهاد شده است امتیازات ویژه‌ای برای میزبانی دوره‌های پسادکتری کاربردی و صنعتی در آیین‌نامه ارتقای اعضای هیئت علمی لحاظ شود. همچنین پذیرش پژوهشگر جدید توسط اساتید، منوط به عملکرد موفق آنان در راهنمایی پژوهشگران قبلی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی باشد. اجرای دوره‌های مشترک پسادکتری با دانشگاه‌های خارجی، تسهیل جذب پژوهشگران بین‌المللی و رصد مستمر و انتشار آمار شفاف از سوی معاونت‌های پژوهشی وزارتخانه‌های علوم و بهداشت، از دیگر الزامات تحقق سهم ۲۰ درصدی دوره‌های تقاضامحور در برنامه هفتم پیشرفت عنوان شده است.