شعله «سده» در بلندای تاریخ
۱۰ بهمن غروب که می‌شود، آتش جان می‌گیرد و قصه‌ای هزار ساله دوباره روایت می‌شود؛ جشن سده هنوز در خراسان جنوبی، زنده و گرم است.
سده، جشنی کهن است که در اسطوره‌های ایرانی از دوران هوشنگ پسرسیامک پادشاه اسطوره‌ای ایران برجای مانده است؛ عده ای از پژوهشگران براین باورند که جشن سده برپایه دو اصل کلی فلسفی، اعتقادی و ملی استوار است که به پیدایش آن معنا و مفهوم می‌بخشد: یک اصل حادثه کشف آتش توسط هوشنگ و همراهانش که در کوه و در اوج سرما بر اثر جرقه‌ای آتش را کشف کردند و دوم تولد و زایش مهر، یعنی خورشید و سپری شدن ۱۰۰ روز از شکست ضحاک است.
جشن سده در طول تاریخ به قصد ایجاد نشاط و شادابی، توجه به تغییرات طبیعت و امید به افزایش خیر و برکت در ایران برگزار می‌شده است، اشارات شاعران قرون مختلف دلیل این ادعاست از جمله عنصری شاعر فارسی گوی قرن پنجم در این باره می گوید: سده جشن ملوک نامدار است / ز افریدون و از جم یادگار است…/ زمین امشب تو گویی کوه نور است / کزان نور تجلی آشکار است.
به گزارش ایرنا، این آیین در خراسان جنوبی نیز با استقبال علاقه‌مندان به فرهنگ و سنت‌های بومی همراه بوده و جلوه‌ای از پیوند مردم با ریشه‌های تاریخی‌شان را به نمایش می‌گذارد.
به گفته یک پژوهشگر فرهنگ عامه و استاد دانشگاه فرهنگیان بیرجند، واژه «سده» در فرهنگ مردم هم به معنای جشن سده که ۵۰ روز مانده به نوروز برگزار می‌شود به کار می‌رود و هم به مفهوم «سده شدن»، که برای توصیف تغییر رفتار برخی حیوانات، به‌ویژه گرگ‌ها و حتی سگ و گربه، استفاده می‌شود.
حسین زنگویی با تبیین باورهای مردم روستایی و عشایری افزود: در این ایام، گرگ‌ها «مست» می‌شوند و به دلیل کمبود غذا و نیاز به جفتگیری، به گله‌ها حمله می‌کنند لذا مردم با روشن کردن آتش در شب سده و خواندن ابیات آیینی، تلاش می‌کنند گرگ‌ها را از منطقه خود دور کنند .
بر اساس پژوهش‌های میدانی این استاد دانشگاه در مناطق روستایی و عشایری، مردم در شب دهم بهمن ماه – پایان چلّه بزرگ زمستان – دور هم جمع می‌شوند و آتش روشن می‌کنند، یک نفر ابیاتی آیینی می‌خواند و دیگران با صدای بلند و همگام، «سده، سده، تا نوروز پنجاه روز دِگه، گرگ ما دَرمه‌ی عباس خان می‌چرّه» را تکرار می‌کنند( منظور از «عباس خان»، رئیس یکی از طوایف و نگهبان گله‌هاست که گوسفندان فراوان دارد).
این استاد دانشگاه ادامه داد: چوپان گله در پایان مراسم، «کُنده آتش» را روی سر خود می‌چرخاند و به اطراف می‌دود، در حالی که ابیات دیگری مانند «سده، سده، صد روز تا غله، پنجاه روز تا نوروز، گرگ رمه ما بَرَه به چقون سور» را می‌خواند، سپس کُنده آتش را به سمت محله‌ای دیگر پرتاب می‌کند تا افراد دیگر نتوانند آن را بگیرند. مردم بر این باورند که گرگ‌ها از آتش می‌ترسند و با این آیین، حملات آن‌ها به گله‌ها کاهش می‌یابد.
وی در خصوص شکل دیگری از برگزاری سده در منطقه خراسان‌جنوبی گفت: این مراسم «سده سوز» است و مردم بعضی مناطق استان به عنوان جشنِ سَده برگزار می‌کنند لذا گروه‌هایی از جوانان در هرجایی ، غروب روز دهم بهمن ماه که کوچک ترین روز سال است، دور هم جمع می‌شوند، مقداری هیزم به پشت بام‌ها و میان کوچه‌ها می‌برند و آتش می‌زنند و ضمن شادی و جست وخیز،به آخر رسیدن سرما و نزدیک شدن نوروز اشاره کرده و ابیاتی ازاین نوع می‌خوانند: سده، سده سوزهَ / پنجاه به نوروزَه/ سرما پیرزنوک گفته / نوروز دَ پیش روزه/ سده سده سوزهَ / پنجاه به نوروزَه… .
وی افزود: علاوه بر کارکرد محافظتی، مردم مسیر دود و شعله آتش را به عنوان نشانه‌ای از حاصلخیزی زمین و کیفیت محصول گندم در سال آینده تعبیر می‌کنند لذا خاکستر آتش سده نیز به عنوان نماد برکت و پاکیزگی در پشت بام‌ها و آب می‌ریزند تا سال نیکویی در پیش باشد.
زنگویی تصریح کرد: جشن سده در خراسان جنوبی به شکل‌های مختلفی از جمله «سده‌سوز»، «سده سده» و «سده آتش» برگزار می‌شود و هر یک آیین‌های ویژه خود را دارد لذا در مناطق شهری، مردم بیشتر به روشن کردن آتش و گردهمایی ساده اکتفا می‌کنند و از فلسفه کامل مراسم آگاه نیستند، اما همچنان به عنوان بخشی از فرهنگ ملی به آن احترام می‌گذارند.
وی با بیان اینکه این آیین ریشه در فرهنگ ایران باستان و روایت‌های شاهنامه دارد، گفت: بر اساس منابع تاریخی، جشن سده یادآور کشف آتش توسط هوشنگ و زایش مهر (خورشید) است و از دیرباز با هدف ایجاد نشاط، شادی و امید به افزایش خیر و برکت برگزار می‌شده است.
این پژوهشگر فرهنگ عامه در خراسان جنوبی اظهار کرد: هرچند امروزه برخی جشن‌های ناایمن و پرخطر جایگزین آیین‌های سنتی مانند چهارشنبه‌سوری شده‌اند، مراسم سده هنوز با اشکال بومی و محلی در گوشه و کنار استان خراسان جنوبی برگزار می‌شود و به عنوان میراث ناملموس فرهنگی، پیام‌آور امید، شادابی و حفاظت از طبیعت و دام‌های مردم است.
جشن سده در فهرست آثار جهانی
مسئول ثبت میراث معنوی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی هم گفت: جشن سده به شماره ۸۰۸ در تاریخ ۴ بهمن ۱۳۹۱ در فهرست آثار معنوی کشور جای گرفته و به نام روستای دوحصاران سرایان نیز به ثبت جهانی رسیده است.
فریبا کاهنی ادامه داد: این جشن هر سال از دهم تا دوازدهم بهمن ماه برگزار می‌شود و در مناطق روستایی و عشایری دارای آیین‌های ویژه‌ای است.
وی افزود: در این شب‌ها، اعضای خانواده‌ها به خانه بزرگ فامیل می‌روند و دور کرسی جمع می‌شوند، در این جمع، داستان‌های کهن و تاریخی برای کودکان روایت می‌شود و بازی‌های بومی و محلی با مشارکت بزرگ‌ترها و بچه‌ها اجرا می‌کنند.
این کارشناس میراث فرهنگی با بیان اینکه بخش مهم این آیین روشن کردن آتش است، اظهار کرد: برخی افراد به پشت‌بام‌ها رفته و آتش می‌افروزند و سپس از روی آن می‌پرند لذا شرکت‌کنندگان دور آتش شادی و پایکوبی می‌کنند و با این آیین به استقبال نوروز و آغاز سال جدید می‌روند.
وی با بیان باورهای مردم محلی گفت: مردم اعتقاد دارند که مسیر دود و شعله آتش نشانه‌ای از بارش سال آینده است؛ اگر خاکستر آتش توسط باد پراکنده شود، سالی خشک خواهد بود و اگر خاکستر در همان محل باقی بماند، سال همراه با باران و فراوانی خواهد بود، همچنین مردم باور دارند که هر کس از روی آتش بپرد، تا پایان سال از گزند حشرات و نیش آن‌ها در امان خواهد بود.
کاهنی یادآور شد: ثبت ملی و جهانی جشن سده نشان‌دهنده اهمیت این آیین در حفظ میراث معنوی و فرهنگی مردم خراسان جنوبی است و یادآور پیوند دیرینه انسان با طبیعت، شادی و همبستگی اجتماعی در فرهنگ ایرانی است.