صعود افین از شانه های مردم
روستای تاریخی افین، یکی از کهنترین و ارزشمندترین روستاهای استان خراسان جنوبی، در دل شهرستان زیرکوه قرار دارد و سالهاست که نهفقط بهعنوان یک سکونتگاه انسانی، بلکه بهعنوان نمادی زنده از تعامل انسان با تاریخ، طبیعت و اقتصاد فرهنگی شناخته میشود. این روستا با تاریخ غنی، بافت سنتی، جاذبههای طبیعی و فرهنگی و مشارکت اجتماعی چشمگیر مردمش، این روزها بهعنوان نامزد ثبت جهانی در فهرست یونسکو در حال پیشرفت است — حرکتی که نهفقط میراثی، بلکه نمادی از توسعه پایدار گردشگری و هویت فرهنگی است.
افین در مسیر ثبت جهانی یونسکو قرار دارد و پرونده آن همراه با دو روستای دیگر استان خراسان جنوبی تکمیل شده و به کمیته کشوری ارسال گردیده است، حرکتی که اگر با حمایت نهادهای مسئول و سرمایهگذاری زیرساختی همراه شود، میتواند نام این روستا را در فهرست میراثهای جهانی به ثبت برساند و آن را به مقصدی فرهنگی و گردشگری در سطح بینالمللی تبدیل کند.
چشمانداز تاریخی
افین تنها یک روستای معمولی نیست؛ این روستا کارنامهای از دورانهای مختلف تاریخی را در خاطر خود جای داده است. مسجد جامع افین از آن داشته های قدیمی است؛ این سازه تاریخی که بهعنوان یکی از آثار ملی به ثبت رسیده، نمونهای زنده از معماری اسلامی با ریشههای بسیار کهن است. قدمت آن به سدههای اول اسلامی بازمیگردد و تا امروز روایتگر سبک زندگی روحانی و فرهنگی مردمی است که نسلدرنسل در سایه آن زیستهاند.
قلعه افین، بقایای قلعهای از دوران صفویه است که بر فراز روستا استقرار دارد، یادآور روزگاری است که این منطقه یکی از مراکز مهم راهها و استراتژیهای دفاعی بوده و داستانهای مردان و زنانی را در دل خود دارد که روزگاری پشت این دیوارها زندگی میکردهاند.
آسیابهای آبی و آسیابهای متعدد روستا هم در گذشتههای دور نقش حیاتی در معیشت مردم داشتهاند، امروز نه فقط بنایی از گذشته، بلکه نمایشگر رابطه انسان با طبیعت خشک و کویری خراسانجنوبی هستند.
یاقوت سرخ و اقتصاد فرهنگی
افین بهواسطه آبوهوای منحصربهفردش، مهد تولید زرشک بیدانه ایران است؛ محصولی که قدمت کشت آن در این روستا به بیش از چند قرن میرسد و نقشی اساسی در هویت اقتصادی و فرهنگی منطقه دارد. این محصول نهتنها مزه بی نظیری از داشته های خراسان جنوبی را به ذهنها پیوند داده، بلکه یکی از نمادهای گردشگری کشاورزی در ایران است.
در روستای افین، باغستانهای زرشک در چهار فصل سال با رنگهایی متفاوت — سبزِ بهار، زردِ شکوفهها، قرمزِ تابستان و طلاییِ پائیز — چشماندازهایی را رقم میزند که بهنوعی توازن بین طبیعت و فرهنگ را روایت میکند.
روایت یک مشارکت بیسابقه
در سالهای اخیر، جنبشی خودجوش و الهامبخش در افین شکل گرفته که نه از بالا، بلکه از دل همان مردمی برخاسته که هویتشان در همین خاک و در همین خشتها تنیده شده است مثلا شورای اسلامی روستا، دهیاری، گروههای جهادی و مردم محلی دستبهدست هم دادهاند تا عملیات آواربرداری، پاکسازی و مرمت بافت تاریخی و قلعه افین را رسماً آغاز کنند — حرکتی که نشاندهنده همبستگی اجتماعی، احترام به میراث گذشتگان و دغدغهمندی نسبت به آینده این روستا است.
این تلاشها نهفقط پاکسازی فیزیکی بناها، بلکه احیای روح بافت تاریخی و فراهمسازی زیرساختهای لازم برای گردشگری پایدار است، مسیریست که میتواند به آفرینش فرصتهای اقتصادی برای اهالی و تقویت پیام فرهنگی افین در سطح ملی و جهانی منجر شود.
راه دشوار ثبت جهانی
اگرچه پرونده ثبت جهانی افین تکمیل و ارسال شده، اما این مسیر هنوز با چالشهای جدی روبهروست که مسئولان از جمله این چالش ها به مسئله زیرساختها اشاره می کنند؛ توسعه مسیرهای دسترسی، سنگفرش معابر، جدولکشی و سایر زیرساختهای گردشگری از نیازهای اساسی این روستا است که باید با سرمایهگذاری دولت و بخش خصوصی برطرف شود تا ظرفیتهای گردشگری آن بهدرستی معرفی شوند.
موضوع حفظ بناها نیز اهمیتی ویژه دارد. برخی آثار تاریخی از جمله مسجد جامع و بخشهایی از بافت قدیمی نیازمند مرمت جدی هستند؛ قدمهایی کوچک در سالهای اخیر برداشته شده اما هنوز برای نجات کامل این میراث کافی نیست. احیای این بناها نه فقط در سطح منطقهای بلکه در سطح ملی اهمیت دارد تا از فراموشی تاریخی جلوگیری شود.
راهی فراتر از نماد
ثبت جهانی افین اگر محقق شود، تنها نام روستا را در فهرست میراث جهانی قرار نمیدهد؛ بلکه پیام مهمتری را منتقل خواهد کرد؛ در ابتدا هویت فرهنگی و تاریخی تثبیت می شود؛ این حرکت نشان میدهد که تاریخ و فرهنگ در روستاها نیز میتواند قدرت جذب، روایت و تأثیرگذاری جهانی داشته باشد — و نه فقط در شهرهای بزرگ یا سایتهای مشهور.
توسعه پایدار مبتنی بر میراث به مسیر تحقق می رسد و این روستا میتواند الگویی برای دیگر مناطق روستایی کشور باشد چون پاسخ داده که چگونه میتوان با احترام به میراث و مشارکت اجتماعی، توسعه گردشگری را بهصورت پایدار و مبتنی بر هویت فرهنگی پیش برد. سبب تقویت اقتصاد محلی می شود چون ثبت جهانی مسیر تازهای را برای تولید ثروت فرهنگی و اقتصادی فراهم میکند که مستقیماً به بهبود کیفیت زندگی مردم محلی کمک میکند.
پایانِ سفر، آغاز مسیر جهانی
افین، با تاریخ کهن، طبیعت چهار فصل، جامعهای فعال و قصههای ناگفتهاش، اکنون در آستانه ورود به صفحهای بزرگتر از تاریخ است. کاری که مردمش آغاز کردهاند، فراتر از مرمت خشت و سنگ است — این یک بازسازی هویت جمعی است: هویتی که میخواهد جهانی شود، اما از ریشههایی عمیق در دل خراسان جنوبی برخاسته است.
اگر این مسیر با حمایت همهجانبه ادامه یابد، افین میتواند نهفقط یک روستای ثبتشده جهانی باشد، بلکه نمادی از ایرانی بودن، تاریخی زیستن و فرهنگی شکوفا شدن باشد.