ناآرامی‌ها و شرایط پرتنش سیاسی و اجتماعی، تنها بازار ارز و کالاهای اساسی را دچار نوسان نکرده، بلکه بازار پنهان موادمخدر و وضعیت مصرف‌کنندگان آن را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است. اگرچه در هفته‌های اخیر تغییر محسوسی در قیمت یا دسترسی به موادمخدر گزارش نشده، اما کارشناسان نسبت به پیامدهای میان‌مدت و بلندمدت این شرایط هشدار می‌دهند.

سعید صفاتیان، پژوهشگر و درمانگر اعتیاد، در گفت‌وگو با ما تأکید می‌کند که افزایش فشارهای روانی، اضطراب عمومی و تداوم فضای نااطمینانی می‌تواند در ماه‌های آینده به افزایش میزان مصرف موادمخدر، تغییر الگوی مصرف و در نهایت رشد قیمت و کمبود این مواد منجر شود. به گفته او، در صورت تشدید بحران یا وقوع جنگ، نگرانی از کمبود موادمخدر باعث احتکار در میان مصرف‌کنندگان خواهد شد و هم‌زمان، مراکز درمان اعتیاد نیز با چالش جدی در تأمین داروهایی مانند متادون و شربت تریاک مواجه می‌شوند؛ موضوعی که می‌تواند چرخه بازگشت به مصرف و بحران‌های اجتماعی ناشی از آن را تشدید کند.

گفته می‌شود شرایط پرتنش این روزها مصرف مواد مخدر در کشور را افزایش می‌دهد، ارزیابی شما چیست؟

به‌طور معمول، نخستین واکنش بسیاری از معتادان در چنین شرایطی برای کاهش استرس و فشار روانی، افزایش مصرف موادمخدر است. در حال حاضر نیز احساس می‌شود که به‌تدریج تغییراتی در رفتار مصرف‌کنندگان موادمخدر در حال شکل‌گیری است.

این تغییرات در کوتاه‌مدت الزاماً خود را در بازار موادمخدر نشان نمی‌دهد، اما ممکن است طی دو تا سه ماه آینده شاهد افزایش الگوی مصرف و میزان مصرف موادمخدر در میان معتادان باشیم. در آن صورت می‌توان دقیق‌تر درباره قیمت موادمخدر و نقش شرایط فعلی کشور، در کنار عواملی مانند نرخ ارز و مسائل اقتصادی، اظهارنظر کرد.

جنگ و حمله نظامی چه تأثیری بر موادمخدر دارد؟

به نظر من، طی دو تا سه ماه آینده ممکن است با افزایش مصرف موادمخدر در کشور مواجه شویم. طبیعتاً هرچه میزان مصرف و تقاضا افزایش یابد، عرضه نیز بیشتر می‌شود و در نتیجه قیمت موادمخدر افزایش خواهد یافت.

همواره این تصور وجود داشته که شرایط ناآرام و اتفاقات اخیر کوتاه‌مدت است، اما طولانی شدن این وضعیت و طرح موضوعاتی مانند احتمال حمله نظامی، نگرانی مصرف‌کنندگان را افزایش می‌دهد. در صورت وقوع حمله نظامی، بسیاری از معتادان به دلیل ترس از کمبود موادمخدر، اقدام به خرید و احتکار می‌کنند. برای مثال، فردی که به‌طور معمول هفته‌ای ۱۰ گرم موادمخدر مصرف می‌کند، ممکن است در چنین شرایطی ۳۰ تا ۴۰ گرم را به‌صورت یکجا تهیه کند تا برای مدتی با کمبود مواجه نشود. این موضوع هم موجب افزایش قیمت و هم تشدید کمبود موادمخدر می‌شود.

البته این وضعیت معمولاً زمانی رخ می‌دهد که بحران به مرحله جدی برسد. در حال حاضر هنوز حمله‌ای صورت نگرفته و شرایط به‌گونه‌ای نیست که بتوان گفت فشار جدی به مصرف‌کنندگان وارد شده است.

با وجود پیش‌بینی کمبود موادمخدر به دلیل دشواری جابه‌جایی، ایستگاه‌های بازرسی و محدودیت‌های حمل‌ونقل، طی روزهای گذشته کمبود محسوسی مشاهده نشد، هرچند اکنون نشانه‌هایی از این وضعیت دیده می‌شود. شاید اگر دو هفته دیگر دوباره در این خصوص گفت‌وگو کنیم، بتوان تصویر دقیق‌تری از وضعیت مصرف‌کنندگان، کمبودها و میزان افزایش قیمت‌ها ارائه داد.

وضعیت تأمین داروهای مخدر مورد نیاز مراکز درمانی چگونه است؟

در صورت وقوع جنگ یا حمله نظامی، به‌طور قطع هم قیمت موادمخدر افزایش می‌یابد و هم با کمبود آن مواجه خواهیم شد. از سوی دیگر، دانشگاه‌ها در تأمین دارو برای تولید شربت تریاک و متادون با مشکلاتی روبه‌رو هستند که این مسئله به‌عنوان یک چالش مضاعف مطرح است.

در شرایط بحرانی، این مشکلات تشدید می‌شود. هم‌اکنون نیز با کمبود شربت تریاک مواجه هستیم و احتمال کاهش تولید متادون در کشور وجود دارد. این وضعیت می‌تواند موجب خروج برخی معتادان از مراکز درمانی و بازگشت آن‌ها به مصرف موادمخدر شود. در شرایطی که موادمخدر نیز کمیاب است، بحران‌های مرتبط با اعتیاد به‌صورت زنجیره‌وار تشدید خواهد شد.

در حال حاضر، ماده اولیه متادون از خارج وارد می‌شود و در صورت بروز جنگ، احتمال کمبود، افزایش قیمت و ورود آن به بازار آزاد وجود دارد.

پیشنهاد برای جلوگیری از پیچیده‌تر شدن شرایط مراکز درمانی چیست؟

در حوزه مقابله، عملاً اقدام فوری چندانی امکان‌پذیر نیست و مسائلی مانند کشت تریاک فرایندی بلندمدت دارد. با این حال، مسئولان مربوطه باید هرچه سریع‌تر برای تأمین ماده اولیه متادون اقدام کنند و با استفاده از هر نوع گشایش اعتباری، حداقل برای شش ماه آینده ذخایر کافی از این ماده را در نظر بگیرند.

تجربه‌های گذشته نشان داده است که در شرایط جنگی، داروهای مخدر و مشتقات آن‌ها جزو داروهای اساسی محسوب می‌شوند. از این‌رو، وزارت بهداشت نباید ضعف‌های پیشین در زمینه شربت تریاک را تکرار کند. از سه سال پیش و هم‌زمان با روی کار آمدن طالبان در افغانستان، کارشناسان بارها نسبت به کاهش تولید و کشفیات هشدار داده‌اند. اکنون نیز لازم است کارخانه‌های داخلی برای تأمین حجم کافی از ماده اولیه متادون و سایر داروهای درمان اعتیاد، برنامه‌ریزی جدی‌تری داشته باشند.