سیاهچادربافی از سیدال تا بازارهای جهانی
سیاهچادربافی، هنری کهن و اصیل، هنوز در روستای سیدال نهبندان زنده است؛ هنری که با موی بز، دست زنان عشایر و تجربه چند نسل شکل گرفته و امروز علاوه بر پوشش و سرپناه، بخشی از اقتصاد و هویت فرهنگی این منطقه را تشکیل میدهد و علاوه بر عرضه داخلی، در بازارهای بینالمللی نیز خودنمایی میکند.
به گزارش ایرنا، خراسان جنوبی استانی است که فرهنگ و معیشت در آن، هنوز با دست انسان شکل میگیرد؛ جایی که صنایعدستی نه صرفاً یک محصول تزئینی، بلکه بخشی از زندگی روزمره مردم و روایتگر تاریخ، اقلیم و هویت این سرزمین است.
در پهنه کویری و مرزی این استان، هنرهای بومی از گلیم و قالی تا سفال، پلاس، نمد و دستبافتههای عشایری، نسل به نسل منتقل شده و همچنان در خانهها، سیاهچادرها و کارگاههای کوچک روستایی زنده مانده است. این هنرها بازتابی از سازگاری مردم با طبیعت سخت و کمبارش منطقه و بهرهگیری هوشمندانه از منابع در دسترس است. صنایعدستی خراسان جنوبی بیش از آنکه به ابزار و فناوری متکی باشد، به مهارت دست، صبوری و دانش بومی وابسته است؛ دانشی که اغلب بدون آموزش رسمی و تنها از راه تجربه، مشاهده و همراهی با خانواده و ایل آموخته میشود و همین ویژگی، به آن اصالت و ماندگاری بخشیده است.
در میان همه دستبافتههایی که از دل زندگی عشایری خراسان جنوبی برمیآید، سیاهچادر بیش از هر هنر دیگری، روایتگر زیست کوچنشینی و پیوند دیرینه انسان با دام و طبیعت است؛ سرپناهی ساده که قرنها کارکرد، زیبایی و معنا را همزمان در خود حفظ کرده و همچنان بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین به شمار میرود.
این هنر که زمانی در بسیاری از مناطق عشایری خراسان جنوبی رواج داشت، اکنون در روستای سیدال شهرستان نهبندان همچنان پویا و زنده است؛ جایی که سیاهچادر نه فقط یک محصول، بلکه بخشی از زندگی، اقتصاد خانوار و هویت فرهنگی مردم به شمار میرود.
برای بازخوانی این هنر کهن و تبیین جایگاه آن در جغرافیای فرهنگی خراسان جنوبی، کارشناس صنایعدستی و پژوهشگر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی به تشریح پیشینه، ویژگیها و فرآیند بافت سیاهچادر عشایری پرداخته است؛ هنری که امروز در روستای سیدال نهبندان، همچنان پویا و زنده جریان دارد.
زهره اسدپور کارشناس صنایعدستی و پژوهشگر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی گفت: سیاهچادربافی یکی از اصیلترین صنایعدستی بومی استان است که بافت آن بهطور غالب در میان عشایر رواج داشته و در گذشته به دلیل کاربرد گسترده سیاهچادر در زندگی اقوام کوچنده، این دستبافته از رونق بیشتری برخوردار بوده است. وی بیان کرد: اکنون سیاهچادربافی تنها در میان برخی طوایف عشایری که بخشی از سال را در کوچ به سر میبرند، رواج دارد.
پژوهشگر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی اضافه کرد: این هنر در گذشته در مناطق عشایری شهرستانهای فردوس، درمیان، نهبندان و سربیشه فعال بوده، اما امروز فقط در روستای سیدال شهرستان نهبندان از رونق خوبی برخوردار است و علاقهمندان به مشاهده فرآیند بافت این هنر اصیل میتوانند به این روستا در دهستان میغان بخش مرکزی نهبندان سفر کنند. وی درباره مواد اولیه این دستبافته تصریح کرد: عمده ماده مورد نیاز برای بافت سیاهچادر، موی بز است و تمامی مراحل پاکیزهسازی، آمادهسازی و ریسندگی آن توسط مردان و زنان بومی انجام میشود و با سفر به روستای سیدال میتوان مردانی را مشاهده کرد که به ریسیدن موی بز مشغولند و زنانی را دید که بافت سیاهچادر را انجام میدهند.
اسدپور ادامه داد: اهالی این روستا در کنار فعالیتهای دامداری و کشاورزی، سایر اوقات بیکاری خود را به بافت سیاهچادر اختصاص میدهند تا ضمن حفظ اصالتهای منطقه، به درآمدی هرچند اندک نیز دست یابند. وی عنوان کرد: سیاهچادر، دستبافتهای داری است که از موی بز سیاه تهیه میشود و بافت آن توسط زنان عشایر انجام میگیرد، عشایر در ییلاق و قشلاق، مکانهای معینی برای اقامت دارند و معمولاً زندگی و استراحت آنها در زیر این سیاهچادرها انجام میشود.
این کارشناس صنایعدستی با بیان دلایل استفاده از موی بز در بافت سیاهچادر افزود: سیاهچادرها همواره از موی بز بافته میشوند، زیرا موی بز خاصیت بسیار مطلوبی برای جلوگیری از نفوذ آب باران دارد، بهراحتی و با هزینه کم در دسترس است و به دلیل سبک بودن، جمعآوری و حمل آن نسبت به چادرهای برزنتی آسانتر است.
وی ادامه داد: همچنین در فصل تابستان، استراحت در زیر سیاهچادرها در روزهای گرم، فضایی خنک و لذتبخش فراهم میکند.
اسدپور تصریح کرد: هر سیاهچادر از چند «لت» تشکیل میشود و هر لت، نواری بافتهشده از موی بز سیاه است که در واقع بخشی از سیاهچادر به شمار میرود، زنان پس از بافت لتها، آنها را از دو طرف به یکدیگر میدوزند تا سیاهچادر بهتدریج شکل نهایی خود را پیدا کند. وی درباره مراحل تولید این دستبافته سنتی عنوان کرد: پس از چیدن موی بز در اواخر فصل بهار، کرک از مو جدا میشود و با استفاده از دست یا شانه، موها از هرگونه زواید و ناخالصی پاکسازی میشوند، در مرحله بعد، موها شانه شده و به صورت رشتههای ظریف درمیآیند و سپس با ابزار ساده به هم تابیده میشوند. این پژوهشگر صنایعدستی خراسان جنوبی ادامه داد: در هنگام ریسندگی، نخ بهصورت حلقهوار میان مچ و بازوی دست قرار میگیرد و این مرحله در میان اهالی روستای سیدال با ابزار سنتی «جلک» انجام میشود، پس از ریسندگی و چلهکشی دارهای زمینی، بافت سیاهچادر آغاز میشود.
وی یادآور شد: روستای سیدال نهبندان قطب تولید سیاهچادر در شرق کشور به شمار میرود و سیاهچادرهای تولیدی این روستا علاوه بر عرضه در تمام استانهای کشور، به کشورهای حاشیه خلیج فارس، افغانستان، پاکستان و عراق نیز صادر میشود.
مسئول میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان نهبندان هم گفت: نزدیک به ۳۵ بافنده سیاهچادر عشایری در قالب ۱۶ کارگاه کوچک و خانگی در این شهرستان فعال هستند که سالانه معادل بیش از ۳۰ میلیارد ریال سیاه چادر تولید میکنند.
حسین شبانی اظهار کرد: هر کارگاه معمولا با ۲ نفر نیروی فعال، بهطور متوسط هر پنج تا هفت روز یک قطعه سیاهچادر تولید میکند و در مجموع ماهانه حدود ۵۰ تا ۵۵ قطعه سیاهچادر عشایری در نهبندان تولید میشود.
وی بیان ارزش اقتصادی تولید سیاه چادر افزود: قیمت هر قطعه سیاهچادر بسته به کیفیت، بین ۴۰ تا ۶۰ میلیون ریال و میزان تولید ماهانه به حدود ۲ میلیارد و ۷۵۰ میلیون ریال و سالانه حدود ۳۰ میلیارد ریال میرسد.
مسئول میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهبندان با بیان اینکه این تولید بهطور کامل در روستا و در کنار معیشت دامداری و کشاورزی انجام میشود، تصریح کرد: مواد اولیه این صنعت بهراحتی در منطقه در دسترس است و پشم مورد نیاز از دامداران شهرستان و مناطق اطراف از جمله درمیان، زیرکوه و قائن تأمین میشود. وی ادامه داد: در این فعالیت، مردان و زنان در کنار یکدیگر نقش دارند؛ زنان عمدتاً بافت سیاهچادر را انجام میدهند و مردان نیز در فرآیندهایی مانند ریسندگی، آمادهسازی پشم و تأمین مواد اولیه مشارکت دارند که نمونهای واقعی از تعاون و همافزایی اجتماعی در روستا است.
شبانی با بیان صادرات این محصول عنوان کرد: سیاهچادرهای تولیدی نهبندان علاوه بر فروش در استانهای سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی و کرمان، به کشورهای حاشیه خلیج فارس، پاکستان، کشورهای آسیای میانه و حتی عراق نیز صادر میشود. وی درباره حمایتهای دولتی یادآور شد: حمایت مستقیمی از سوی میراث فرهنگی انجام نشده و تنها در صورت درخواست، امکان معرفی برای دریافت تسهیلات وجود دارد. با این حال، بارها پیشنهاد دادهایم که نهادها، انجمنهای وابسته به میراث فرهنگی، شهرداری، رستورانهای سنتی و مجموعههای بومگردی، خرید مستقیم از تولیدکنندگان داشته باشند تا دست دلالان در این بین حذف شود.
مسئول میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهبندان افزود: اکنون بیشترین سود تولید سیاه چادر نصیب واسطهها میشود و بافندگان، مانند بسیاری از تولیدکنندگان بخش کشاورزی، به سود واقعی خود نمیرسند. وی با بیان اینکه این هنر نیاز چندانی به آموزش رسمی ندارد، گفت: مهارت بافت سیاهچادر بهصورت تجربی و از کودکی در میان عشایر آموخته میشود و انتقال دانش آن نسل به نسل انجام شده، هرچند در برخی موارد آموزشهای نادرست به این هنر آسیب زده است.
شبانی ثبت این هنر را یکی از مهمترین اقدامات میراث فرهنگی دانست و افزود: ثبت این صنعت دستی بزرگترین حمایت انجامشده بوده و بقای آن بیش از هر چیز مرهون تلاش خودجوش مردم است، همانگونه که در بسیاری از نمونههای موفق صنایعدستی کشور دیدهایم.
وی درباره نیازهای این حوزه اظهار کرد: یکی از این موارد طراحی سازههای سبک و سیار برای محافظت بافندگان در برابر گرما، سرما و آفتاب است که طرح آن ارائه شده اما به دلیل نبود اعتبار هنوز اجرایی نشده، همچنین برندسازی و عرضه مستقیم از تولیدکننده به مصرفکننده از مهمترین نیازهای این حوزه است.
مسئول میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهبندان بیان کرد: توسعه این صنعت دستی، نمونهای واقعی از مشاغل خانگی پایدار است که بدون وقفه در طول سال جریان دارد و میتواند الگوی موفقی برای اشتغال روستایی باشد.
قدمت هزار ساله سیاه چادربافی در منطقه به خصوص تولید این دستبافته و ویژگیهای کیفی و زیبایی و تولید بالای سیاه چادر در این روستا موجب معروفیت و تمایز سیاه چادر آن با سایر نقاط استان شده است.
مهارت سیاه چادربافی با شماره ۲۲۳۰ در فهرست میراث معنوی کشور(ناملموس) ثبت شده است.
تاکنون در مجموع ۳۰۰ رشته صنایع دستی در کشور شناسایی شده که از این تعداد ۸۰ رشته در خراسان جنوبی وجود دارد و اکنون حدود ۱۲ هزار صنعتگر در ۲۵ رشته فعال بوده و محصول تولید میکنند.