یک موفقیت آماری در سایه دغدغههای پایداری /صرفه جویی بزرگ و پرسش های بزرگ تر
در سرزمینی که هر سال با زخمهای عمیقتری از کمآبی بیدار میشود، اعلام صرفهجویی ۱۶۰ میلیون مترمکعبی آب در کشاورزی خراسان جنوبی، امیدی تازه را زنده کرده و بهعنوان موفقیتی بزرگ مطرح شده است؛ اما پشت این عدد قابل توجه، پرسشهایی جدی درباره پایداری این روند، آینده منابع زیرزمینی و اینکه آیا این مسیر میتواند کشاورزی استان را از بحران کمآبی نجات دهد یا تنها زمان را به تعویق میاندازد، شکل گرفته است.
کاهش ۱۶۰ میلیون مترمکعبی برداشت آب از چاههای کشاورزی، اگرچه در نگاه نخست تنها یک دستاورد مدیریتی به نظر میرسد، اما در واقع نشانه تغییر یک مسیر است؛ مسیری که سالها بر توسعه سطح زیر کشت و برداشت بیشتر آب بنا شده بود و امروز ناچار به تغییر شده است. آنچه اهمیت این اتفاق را دوچندان میکند، تأکید مسئولان بر حفظ تولید و حتی افزایش درآمد کشاورزان است؛ موضوعی که در شرایط شکننده معیشت روستایی، به یکی از اصلیترین دغدغههای اجتماعی استان تبدیل شده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به ظرفیتهای تولیدی استان، اعلام کرده که این منطقه در تولید محصولات پروتئینی سه برابر نیاز خود تولید دارد و بخشی از این تولیدات نیز به خارج از کشور صادر میشود. این سخن، اگرچه نشاندهنده توان کشاورزی و دامداری استان است، اما همزمان پرسشهایی اساسی درباره نسبت تولید و منابع آب مطرح میکند. چگونه استانی که در شمار مناطق خشک کشور قرار دارد، چنین حجم تولیدی را حفظ کرده است و آیا این روند در بلندمدت قابل تداوم است؟ او همچنین گفته تاکنون ۱۶۰ میلیون مترمکعب از برداشت آب چاههای کشاورزی در قالب طرح تعادلبخشی کاهش یافته است. این رقم، در شرایطی که افت سطح آبهای زیرزمینی سالهاست به یکی از بحرانهای پنهان استان تبدیل شده، میتواند نقطه عطفی مهم تلقی شود. اما اهمیت واقعی آن زمانی روشن میشود که بدانیم این کاهش، بدون افت تولید انجام شده است. این ادعا اگر بهدرستی محقق شده باشد، میتواند الگویی برای سایر مناطق خشک کشور باشد. با این حال، تحقق چنین هدفی بدون تغییر الگوی کشت و فناوریهای آبیاری امکانپذیر نیست. مسئولان حوزه کشاورزی اعلام کردهاند که مسیر آینده استان، اجرای طرح سازگاری با کمآبی است؛ طرحی که توسعه گلخانهها، کشت گیاهان دارویی، شیلات و استفاده از روشهای نوین آبیاری را دنبال میکند.
توسعه گلخانهها، بهویژه در مناطق خشک، یکی از مهمترین راهکارهای کاهش مصرف آب شناخته میشود. این شیوه، علاوه بر صرفهجویی قابل توجه در منابع، امکان افزایش بهرهوری و تولید خارج از فصل را فراهم میکند. در کنار آن، کشت گیاهان دارویی که نیاز آبی کمتری دارند، میتواند همسو با اقلیم استان، ارزش افزوده بیشتری برای کشاورزان ایجاد کند. از سوی دیگر، حرکت به سمت شیلات و آبزیپروری نیز اگرچه در نگاه نخست با کمآبی ناسازگار به نظر میرسد، اما استفاده از منابع آب غیرمتعارف و چرخههای بسته پرورش، میتواند گزینهای اقتصادی و کممصرف باشد. این تنوعبخشی به فعالیتهای کشاورزی، در واقع تلاشی برای کاهش وابستگی به الگوی سنتی است.
رئیس سازمان جهادکشاورزی استان تأکید کرده که کاهش تولید یا تضعیف معیشت کشاورزان خط قرمز این مجموعه است. این جمله، نشاندهنده واقعیتی مهم در مدیریت منابع آب است؛ هر سیاستی که معیشت روستایی را تهدید کند، در عمل با مقاومت اجتماعی مواجه خواهد شد. تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده که طرحهای صرفاً محدودکننده، بدون ارائه جایگزین اقتصادی، موفقیت پایداری نخواهند داشت.
در همین راستا، تمرکز بر افزایش ارزش افزوده به جای توسعه سطح زیر کشت، یکی از کلیدواژههای جدید مدیریت کشاورزی در استان است. این رویکرد، اگر بهدرستی اجرا شود، میتواند درآمد کشاورزان را بدون فشار بیشتر بر منابع آب افزایش دهد. تولید محصولات فرآوریشده، بستهبندی، صادرات هدفمند و توسعه زنجیره ارزش، از جمله مسیرهایی است که میتواند این هدف را محقق کند. اما اجرای چنین برنامههایی، نیازمند زیرساختهای مالی و حمایتی است. رئیس سازمان جهادکشاورزی از پیگیری برای تأمین اعتبارات ملی خبر داده است؛ موضوعی که اهمیت آن کمتر از خود برنامهها نیست. بسیاری از طرحهای اصلاح الگوی کشت، به دلیل کمبود منابع یا نبود تسهیلات، در مرحله اجرا متوقف شدهاند.
در عین حال، کارشناسان معتقدند که صرفهجویی در برداشت آب تنها زمانی پایدار خواهد بود که با مشارکت واقعی کشاورزان همراه شود. آموزش، حمایت مالی، تضمین خرید محصولات جایگزین و ایجاد بازار، از مهمترین ابزارهایی است که میتواند این مشارکت را تقویت کند.
در خراسان جنوبی، آب تنها یک منبع نیست؛ مسئلهای است که با مهاجرت، امنیت غذایی، اشتغال و حتی هویت اجتماعی گره خورده است. کاهش برداشت از منابع زیرزمینی، اگرچه گامی مهم به شمار میرود، اما مسیر پیشرو همچنان دشوار است.
این استان اکنون در آزمونی جدی قرار دارد؛ آزمون عبور از کشاورزی سنتی به کشاورزی هوشمند. موفقیت در این مسیر، میتواند الگویی برای مناطق خشک کشور باشد و شکست در آن، پیامدهایی فراتر از یک استان خواهد داشت.
شاید مهمترین دستاورد این روند، تغییر نگاه باشد؛ اینکه توسعه دیگر به معنای مصرف بیشتر منابع نیست، بلکه به معنای بهرهوری بیشتر است. در جغرافیایی که هر قطره آب، ارزش زندگی دارد، آینده کشاورزی نه در گسترش زمینها، که در عمق دانش و فناوری رقم خواهد خورد.
و اکنون، خراسان جنوبی بیش از هر زمان دیگری، در مرز باریک میان بقا و فرسایش ایستاده است؛ جایی که تصمیمهای امروز، سرنوشت فردای زمین و مردم را رقم میزند.