۴ میلیون هکتار از خاک خراسان جنوبی در خطر نابودی/ تخریب خاموش خاک
خراسان جنوبی، پهنه وسیع و کوهستانی شرق کشور، امروز با تهدیدی مواجه است که نه با صدای انفجار، بلکه با نجوای خستگیدهنده باد و جابجایی میلیمتری شنها پیش میرود. این استان که یکی از پهناورترین مناطق ایران است، در نبردی نابرابر با پیشروی بیابانها قرار دارد. آمارهای ارائهشده توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، تصویری تکاندهنده از وضعیت خاک این منطقه را ترسیم میکند؛ تصویری که در آن باد، به جای نوازش، ابزاری برای تخریب و فرسایش شده است.
در حال حاضر، چهار میلیون و ۸۸۰ هزار هکتار از اراضی این استان تحت تأثیر فرسایش بادی قرار گرفته است. اما آنچه وضعیت را از یک هشدار به یک بحران تبدیل میکند، این است که از این مقدار، دو میلیون و ۱۰۰ هزار هکتار به عنوان کانون بحران شناسایی شدهاند. این یعنی تقریباً نیمی از مناطق آسیبدیده، در وضعیت قرمز قرار دارند و هر لحظه ممکن است تغییرات برگشت ناپذیر را در ساختار خاک تجربه کنند.
سرمایه خاکی این استان در ۳۲ کانون بحران فعال فرسایش بادی در محاصره است. این کانونها نتیجه سالها خشکسالی متوالی، کاهش شدید پوشش گیاهی و تخریب تدریجی لایههای رویی خاک هستند. وقتی ریشه گیاهان دیگر توان نگه داشتن خاک را نداشته باشد و زمین از شدت تشنگی ترک بخورد، بادهای موسمی منطقه با قدرت هرچه بیشتر، لایههای حاصلخیز را میربایند و جای خود را با شنهای بیابان پر میکنند.
تراژیکترین بخش این گزارش آنجاست که فرسایش بادی دیگر تنها به عرصههای بکر و دورافتاده محدود نمانده است. بادهای بیابانی مرزهای طبیعت را شکسته و به قلب زندگی مردم نفوذ کردهاند. حدود ۱۴۸ هزار هکتار از این کانونهای بحران، دقیقاً در اراضی کشاورزی، مناطق روستایی، سکونتگاهها و زیرساختهای عمومی قرار دارند. این یعنی خاک کشاورزان در حال تبدیل شدن به شن است و خانههای روستایی با تهدید غبار و ماسه رو به رو هستند. این وضعیت نشان میدهد که مقابله با بیابان زایی دیگر یک اقدام تکبعدی در حوزه محیط زیست نیست، بلکه یک جنگ تمامعیار است که نیازمند مشارکت بینبخشی و همکاری جدی تمامی دستگاههای اجرایی است تا معیشت هزاران خانواده روستایی نجات یابد.
برای درک ابعاد این بحران، باید به جغرافیای این استان نگریست. خراسان جنوبی با مساحت حدود ۱۵ میلیون هکتار، یکی از پهناورترین نقاط ایران است که متأسفانه بیش از ۸ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از آن را عرصههای بیابانی تشکیل میدهد. این بدان معناست که حدود ۸۶ درصد مساحت استان در زمره اراضی بیابانی و مراتع کم تراکم قرار دارد. همین واقعیت جغرافیایی باعث شده است تا خراسان جنوبی پس از سیستان و بلوچستان، دومین استان بیابانی کشور باشد.
در حالی که بادهای گرم و خشک، هر روز بخشی از خاک این استان را با خود میبرند، ضرورت تدوین برنامههای جامع برای تثبیت ماسهها و بازسازی پوشش گیاهی بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. اگر امروز برای این چهار میلیون و ۸۸۰ هزار هکتار خاک آسیبدیده اقدامی سریع صورت نگیرد، پیشروی بیابانها نه تنها کشاورزی و دامداری را به نابودی میکشاند، بلکه آینده سکونتگاههای انسانی در این منطقه را نیز با تردید مواجه خواهد کرد. خراسان جنوبی اکنون در لبه پرتگاه بیابان زایی ایستاده و هر ثانیه تأخیر در مقابله با این غول شنبارهای پیشرونده، به معنای از دست رفتن ابدی میراث طبیعی این سرزمین است.