تراژدی کمآبی و آخرین امید
با وجود افزایش ۱۰ درصدی بارشها در سال جاری، این استان همچنان با بحرانی ساختاری دستوپنجه نرم میکند؛ بهطوری که کسری تجمعی منابع آبی در سه دهه اخیر به ۴ میلیارد و ۲۰۰ میلیون متر مکعب رسیده است. خراسان جنوبی که ۹۵ درصد نیاز آبی خود را از منابع زیرزمینی تأمین میکند، از سال ۱۳۷۸ وارد دوره خشکسالی شده و اکنون با اثرات تخریبی افزایش دما، تبخیر بالا و برداشت بیرویه مواجه است.
در حال حاضر ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی با تنش آبی روبرو هستند و حجم مخازن آب در مرکز استان (بیرجند) تا ۷۰ درصد کاهش یافته است. بخش کشاورزی نیز بیشترین آسیب را دیده، هرچند تداوم کشتهای پرآببر و روشهای آبیاری سنتی، این بحران را تشدید کرده است. مسئولان هشدار میدهند که گرمای شدید، اثرات مثبت بارشهای مقطعی را خنثی کرده و «تابستانی سخت» را در پیش دارد. لذا عبور از این وضعیت، تنها از طریق اصلاح الگوی کشت و مدیریت جدی مصرف در سطح خانوار و حکومتی امکانپذیر است.
خشکسالی فراگیر در استان
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی با تشریح آخرین وضعیت اقلیمی استان به خبرنگار ایرنا گفت: براساس بررسیهای انجام شده بر مبنای شاخص ۱۰ ساله SPEI منتهی به اردیبهشت ۱۴۰۵، تنها حدود 02/0درصد از مساحت استان در وضعیت نرمال قرار دارد و تقریبا سراسر استان با درجات مختلف خشکسالی روبهرو است.
جواد نخعی افزود: در حال حاضر 43/73 درصد از مساحت استان درگیر خشکسالی شدید، ۲۱.۵۳ درصد درگیر خشکسالی بسیار شدید، 99/4 درصد درگیر خشکسالی متوسط و حدود 04/0 درصد درگیر خشکسالی خفیف است. وی با بیان اینکه خشکسالی در اغلب شهرستانهای استان گسترهای کامل دارد، اظهار کرد: تمامی مساحت شهرستانهای بشرویه، بیرجند، خوسف، درمیان، سرایان، سربیشه، طبس، فردوس، قائنات و نهبندان درگیر خشکسالی است و تنها در شهرستان زیرکوه شرایط اندکی متفاوت بوده بهطوری که 52/99 درصد مساحت آن با خشکسالی مواجه است و تنها بخش بسیار کوچکی از آن شرایط نرمال دارد. مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی ادامه داد: بیشترین درصد خشکسالی بسیار شدید در شهرستان خوسف با 32/74 درصد، بیرجند با 58/39 درصد و طبس با 38/22درصد ثبت شده است.
نخعی در خصوص وضعیت دمای هوا نیز گفت: بر اساس پیشبینیهای فصلی، تا ۱۵ مردادماه دمای هوای استان بین نیم تا یک درجه سانتیگراد بیش از نرمال خواهد بود.
وی افزود: در بازه زمانی ۱۵ مرداد تا ۱۵ شهریور نیز پیشبینی میشود در مناطق مرکزی و شرقی استان دما حدود نیم تا یک درجه بیش از نرمال باشد و در مناطق غربی استان از جمله طبس، عشقآباد و سرایان افزایش دما بین یک تا ۲ درجه سانتیگراد رخ دهد. مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی یادآور شد: در خردادماه امسال نیز در برخی روزها افزایش دمای سه تا پنج درجهای فراتر از نرمال در ایستگاههای هواشناسی استان ثبت شد.
وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی نیز در تشریح وضعیت منابع آب استان گفت: خراسان جنوبی با وابستگی بیش از ۹۵ درصدی به منابع آب زیرزمینی یکی از وابستهترین استانهای کشور به آبخوانها محسوب میشود. عباس سارانی افزود: در حالی که میانگین استفاده از منابع آب زیرزمینی در کشور حدود ۴۵ درصد است، در خراسان جنوبی این رقم به حدود ۹۵ درصد میرسد که نشاندهنده فشار بسیار زیاد بر سفرههای زیرزمینی است. وی درباره بارندگیهای سال آبی جاری اظهار کرد: تاکنون حدود ۱۲۰ میلیمتر بارندگی در استان ثبت شده که در مقایسه با ۶۳ میلیمتر سال گذشته حدود ۸۸ درصد افزایش داشته است، اما نسبت به میانگین بلندمدت که حدود ۱۰۸ میلیمتر است تنها حدود ۱۰ درصد افزایش ثبت شده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی ادامه داد: این میزان بارندگی اگرچه میتواند به تقویت پوشش گیاهی و افزایش آبدهی چشمهها و قنوات کمک کند، اما تاثیر چندانی در جبران کسری منابع آب زیرزمینی ندارد. وی با بیان وضعیت سدهای استان گفت: ظرفیت سدهای خراسان جنوبی حدود ۷۵ میلیون مترمکعب است اما در حال حاضر تنها حدود ۱۴ تا ۱۴.۵ میلیون مترمکعب آب در آنها ذخیره شده که معادل حدود ۱۹ درصد ظرفیت سدهاست.
سارانی همچنین درباره کسری منابع آب زیرزمینی در دشتهای استان گفت: بسیاری از دشتهای خراسان جنوبی با کسری مخزن سالانه مواجه هستند؛ بهگونهای که در دشت سرایان سالانه حدود ۱۳ میلیون مترمکعب و در دشت بیرجند حدود هشت تا ۹ میلیون مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کاهش مییابد.
وی با بیان نتایج مطالعات سنیابی آب در دشت بیرجند افزود: بررسیها نشان میدهد تنها حدود ۱۵ درصد آب برداشت شده در این دشت مربوط به آبهای جوان حاصل از بارندگیهای چند دهه اخیر است و حدود ۸۵ درصد آن مربوط به آبهایی با قدمت چهار هزار تا ۱۷ هزار سال است. مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی تاکید کرد: این موضوع نشان میدهد بخش عمده آبی که امروز مصرف میشود عملاً تجدیدپذیر نیست و در صورت ادامه روند فعلی برداشت، منابع آبی استان در آینده با بحران جدی مواجه خواهد شد. وی با بیان اینکه استان دارای ۳۵ محدوده مطالعاتی آب است گفت: از این تعداد ۲۶ محدوده در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند. سارانی درباره پیامدهای برداشت بیش از حد آب از سفرههای زیرزمینی اظهار کرد: یکی از مهمترین پیامدها پدیده فرونشست زمین است که در حال حاضر در ۹ شهرستان استان گزارش شده است. وی افزود: حدود ۷۰ درصد فرونشستها ناشی از برداشت بیرویه آب از سفرههای زیرزمینی و حدود ۳۰ درصد مربوط به شرایط زمینشناسی است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی ادامه داد: فرونشست زمین میتواند خسارتهای جدی به زیرساختهایی مانند جادهها، خطوط ریلی، ساختمانها و اراضی کشاورزی وارد کند و حتی ظرفیت ذخیره آب در سفرههای زیرزمینی را برای همیشه از بین ببرد.
وی مهمترین راهکار مدیریت منابع آب استان را کاهش مصرف در بخش کشاورزی، توسعه آبیاری نوین، گسترش کشتهای گلخانهای و اصلاح الگوی کشت عنوان کرد و گفت: استفاده از سیستمهای نوین آبیاری میتواند بین ۳۰ تا ۵۰ درصد مصرف آب را کاهش دهد.
تنش آبی در ۹ شهر و ۲۷ مجتمع روستایی
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی نیز از تنش آبی در ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی خبر داد و گفت: در حال حاضر شهرهای بیرجند، قاین، نهبندان، طبس، خوسف، شوسف، اسدیه، سرایان و سربیشه با تنش آبی مواجه هستند که در میان آنها وضعیت بیرجند، نهبندان، خوسف و اسدیه حادتر است.
حسین توکلی با بیان مشکلات زیرساختی در شبکههای آبرسانی افزود: بخش قابل توجهی از هدررفت آب به دلیل فرسودگی شبکههای توزیع و خطوط انتقال است و برای نوسازی بیش از هزار کیلومتر از شبکههای اولویتدار به حدود ۲ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم.
وی متوسط هدررفت آب در استان را حدود ۳۸ درصد اعلام کرد و گفت: کاهش حتی چند درصد از این میزان میتواند صرفهجویی قابل توجهی در منابع آب به همراه داشته باشد.
توکلی افزود: برای مدیریت شرایط بحران، تقویت ذخیرهسازی اضطراری، آمادهسازی ناوگان آبرسانی سیار و استفاده از پساب تصفیه شده برای مصارف غیرشرب در دستور کار قرار دارد. وی گفت: همزمان با رشد دو درصدی جمعیت، مصرف آب حدود هفت درصد افزایش یافته که تنها مدیریت مصرف آب راهکار گذر از تابستان سخت پیش رو است. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی همچنین با بیان اینکه اکنون تنها حدود ۳۰ درصد ظرفیت مخازن آب شهر بیرجند دارای ذخیره است، افزود: مدیریت مصرف از سوی شهروندان برای عبور از تابستان پیش رو یک ضرورت جدی محسوب میشود.
توکلی از آغاز پویش کاهش ۲۰ درصدی مصرف آب خبر داد و از شهروندان خواست با رعایت راهکارهای سادهای مانند کاهش زمان استحمام، استفاده از سایبان برای کولرهای آبی، پرهیز از شستوشوی حیاط با آب شرب و گزارش نشتیها از طریق سامانه ۱۲۲، در مدیریت منابع آب مشارکت کنند. خراسان جنوبی امسال با تناقضی ظاهری روبهروست چراکه بارندگی سال آبی جاری نسبت به بلندمدت افزایش داشته، اما بحران آب همچنان پابرجاست و این تناقض زمانی قابل فهم میشود که بدانیم مسئله آب در استان، حاصل خشکسالی متوالی، برداشت بیرویه، وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی، افزایش دما و ضعف در مدیریت منابع است. اگر مدیریت آب همچنان به هشدارهای فصلی و توصیههای عمومی محدود بماند، بحران موجود نهتنها حل نخواهد شد بلکه در سالهای آینده با شدتی بیشتر، زندگی، کشاورزی و توسعه استان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.