تکامل زنجیره ارزش در زمین گوهرسنگ های خراسان جنوبی/ تاج گوهرسنگ بر پیشانی 5 شهرستان

در اعماق خاک سرخ و پهناور خراسان جنوبی، جایی که خستگی زمین با سخاوت طبیعت گره خورده است، گران‌بهاترین رازهای زمین در سکوتی دیرینه نهفته بود. این استان که سال‌ها به عنوان گنج‌سرای خام سنگ‌های قیمتی ایران شناخته می‌شد، اکنون در حال گذار از یک دوران سخت اما ضروری است؛ گذار از عصر خام‌فروشی به عصر درخشش. تحولی بنیادین در حال شکل‌گیری است تا سنگ‌های خامی که سال‌ها با قیمتی اندک از این خاک می‌رفتند و در بازارهای دوردست به ثروت تبدیل می‌شدند، در همین‌جا، در دستان هنرمندان منطقه، به آثار ماندگار تبدیل شوند و ثروت واقعی زمین، در دستان کارآفرینان محلی باقی بماند.

عبور از برزخ خام‌فروشی
در قلب این تحول، استراتژیی به نام تکمیل زنجیره ارزش قرار دارد. مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، این مسیر را با اجرای برنامه‌های حمایتی و توسعه زیرساخت‌های فرآوری آغاز کرده است. هدف در اینجا فراتر از یک اقدام اداری است؛ هدف، تبدیل ماده اولیه به محصول نهایی با ارزش افزوده بالا است تا سود حاصل از این درخشش، نه در بازارهای خارجی، بلکه در اقتصاد خانواده‌های جنوبی جاری شود. اکنون این زنجیره در پنج شهرستان استراتژیک استان تکمیل شده و مسیری هموار برای تبدیل ماده اولیه به جواهر گشته است.
با این حال، در نگاه تحلیلیِ احمد برآبادی، مسیر تکامل هنوز به نقطه پایان نرسیده است. اگرچه گام‌های بلندی برداشته شده، اما بخشی از گوهرسنگ‌ها همچنان به صورت خام یا با تراش‌های اولیه از مرزهای استان خارج می‌شوند. این واقعیت، فرصتی طلایی برای سرمایه‌گذاری در بخش فرآوری پیش روست. وقتی یک سنگ خام از مرز می‌گذرد، در واقع بخشی از سرمایه ملی و فرصت‌های شغلی جوانان منطقه نیز همراه با آن جابجا می‌شود. بنابراین، تکمیل زنجیره ارزش در این پنج شهرستان، تنها یک دستاورد فنی نیست، بلکه یک ضرورت اقتصادی برای توقف خروج ثروت است تا تمام مراحل تولید، از استخراج تا طراحی نهایی و بازاریابی، در همین خاک رخ دهد.

هنر رکاب‌سازی
یکی از گره‌های اصلی در صنعت گوهرسنگ استان، محدود بودن آموزش‌ها به تراش ساده سنگ بود. تراشیدن سنگ، تنها نیمی از راه است؛ نیمی دیگر، تبدیل آن تراش به یک اثر هنری و کاربردی است که در اصطلاح صنعتی رکاب‌سازی نامیده می‌شود. برای شکستن این حصار آموزشی، رویکردی نوین اتخاذ شد. برای نخستین بار، دوره‌های تخصصی رکاب‌سازی در شهرستان‌های بیرجند و زیرکوه برگزار شد تا هنرمندان استان از سطح تراشکار به سطح جواهرساز ارتقا یابند.
در این مسیر، از تجربه و مهارت استادکاران مجرب شهرستان فردوس استفاده شد تا این دانش تخصصی به هنرجویان منتقل شود. این اقدام به معنای آن است که اکنون هنرمندان استان قادرند قطعه‌ای از سنگ خام را بردارند، آن را تراش دهند، رکاب بزنند و در نهایت یک اثر کامل و رقابتی را برای عرضه در بازارهای ملی و جهانی خلق کنند. این یعنی تبدیل تخصص تک‌بعدی به تخصص جامع، که نتیجه مستقیم آن، افزایش درآمد هنرمندان و کاهش وابستگی به واسطه‌ها است.

هم‌افزایی اداری
در سال‌های گذشته، حمایت‌ها و آموزش‌ها در این حوزه پراکنده بود و هر دستگاه اجرایی در مسیری جداگانه حرکت می‌کرد. این پراکندگی باعث می‌شد تا فعالان این صنعت در میان بروکراسی‌های اداری گم شوند. اما اکنون با تشکیل کارگروه تخصصی سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی، یک نقطه تمرکز ایجاد شده است. سیداحمد برآبادی تأکید دارد که این هم‌افزایی موجب شده تا وظایف دستگاه‌های اجرایی به صورت دقیق تعریف شود و بروکراسی‌های اداری و موازی‌کاری‌ها جای خود را به یک مدیریت یکپارچه و هدفمند بدهند.
ثمره این نظم اداری، در اقدامات ملموسی تجلی یافته است که مستقیماً بر زندگی فعالان این صنعت اثر گذاشته است. برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی، پرداخت تسهیلات مالی به متقاضیان برای خرید تجهیزات، افتتاح کارگاه‌های مدرن فرآوری و حضور مقتدرانه تولیدکنندگان خراسان جنوبی در عرصه‌های ملی و بین‌المللی، همگی نتایج مستقیم این هم‌افزایی هستند. این رویکرد، صنعت گوهرسنگ را از یک فعالیت پراکنده و سنتی به یک صنعت سازمان‌یافته و سودآور تبدیل کرده است.

گنج‌سرای متنوع
خراسان جنوبی با شناسایی بیش از ۵۰ نوع سنگ قیمتی و نیمه‌قیمتی، به عنوان یکی از قطب‌های اصلی این صنعت در ایران شناخته می‌شود. شهرستان‌های خوسف، سرایان، فردوس، زیرکوه و نهبندان اکنون به نقاط کلیدی و استراتژیک این صنعت تبدیل شده‌اند. تنوع معدنی این منطقه خیره‌کننده است و هر شهرستان، شناسنامه‌ای متفاوت از زیبایی‌های زمین دارد.
از خانواده کوارتز نظیر کالسدونی، عقیق، جاسپر، سیترین و اوپال گرفته تا سنگ‌های بسیار کمیاب و گران‌بهایی چون آندالوزیت، گارنت، تورمالین و یاقوت‌ها، همگی در اعماق این خاک نهفته‌اند. به ویژه عقیق‌های این استان با لایه‌بندی‌های متنوع و رنگ‌های خیره‌کننده از صورتی و آبی گرفته تا قرمز و دودی، جایگاه ویژه‌ای در بازار دارند. در این میان، سنگ شجر خراسان جنوبی به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد و الگوهای طبیعی خاص، با استقبال بی‌نظیری در بازارهای داخلی و خارجی روبرو شده است و به نمادی از اصالت و زیبایی این منطقه تبدیل شده است.

میزبانی از درخشش
در ادامه این مسیر توسعه، مهرماه امسال نقطه عطفی برای این صنعت خواهد بود. برگزاری هفتمین نمایشگاه ملی صنایع‌دستی ایران به میزبانی خراسان جنوبی، فرصتی استثنایی برای معرفی توانمندی‌های استان است. این نمایشگاه با محوریت سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی، نه تنها یک رویداد تجاری برای فروش محصولات، بلکه ویترینی برای نمایش تکامل زنجیره ارزش در این استان است. این رویداد فرصت می‌کند تا خریداران و سرمایه‌گذاران کشور، از نزدیک شاهد تبدیل سنگ‌های خام به جواهرات مدرن در دستان هنرمندان خراسان جنوبی باشند. هدف این است که این نمایشگاه، منجر به توسعه بازارهای جدید و افزایش صادرات محصولات فرآوری شده شود تا در نهایت، نام خراسان جنوبی نه به عنوان تامین‌کننده سنگ خام، بلکه به عنوان مرکز طراحی و تولید جواهرات گوهرسنگ در ایران ثبت شود.

پیوند ثروت زمین و مهارت
خراسان جنوبی با تکیه بر منابع غنی و اراده‌ای برای تغییر، در حال تبدیل شدن به مرکز پردازش و هنر گوهرسنگ‌های ایران است. این تحول، در واقع پیوندی است میان ثروت‌های زیرزمینی و مهارت‌های انسانی. وقتی دانش رکاب‌سازی با منابع معدنی ترکیب می‌شود و حمایت‌های اداری مسیر را هموار می‌کنند، نتیجه چیزی جز درخشش اقتصادی و اجتماعی نیست. این مسیر تکاملی، ثابت کرد که ثروت یک منطقه، در حجم ذخایر معدنی آن نیست، بلکه در توانایی تبدیل آن ذخایر به ارزش است. اکنون با تکمیل زنجیره ارزش در پنج شهرستان، هر تکه سنگ در این استان، پتانسیل این را دارد که به جواهری تبدیل شود که نام و اصالت این خاک را در جهان به درخشش می‌رساند و رفاه را به خانه‌های مردم این دیار شیرین بازگرداند.