نشتی 18 میلیون مترمکعبی در شبکه آبی استان /سوراخهای مرگبار
وقتی در تکاپوی حفر چاههای عمیقتر برای نجات از خشکسالی هستیم، حقیقتی تلخ در زیر پاهایمان جاری است: ۲۲ درصد از سرمایه حیاتی استان، قربانی فرسودگی و نشتهای پنهان شده است. سالانه ۱۸ میلیون مترمکعب آب، پیش از آنکه به لیوان مردم برسد، در شکافهای شبکه توزیع گم میشود. این یک خونریزی سیستماتیک در شریانهای آبی استانی است که با بحران خشکسالی دست و پنجه نرم میکند.
تفاوت توهم و واقعیت
زیربنای این گزارش تحلیلی، دادههای رسمی حسین توکلی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان، است. برای درک ابعاد این بحران، باید میان دو مفهوم گمراهکننده تمایز قائل شد: شاخص هدررفت و هدررفت واقعی. بسیاری از تحلیلگران و شهروندان، عدد ۳۶ یا ۳۷ درصد را به عنوان میزان اتلاف آب میشناسند، اما واقعیت میدانی بر اساس اظهارات حسین توکلی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان، لایههای متفاوتی دارد.
هدررفت واقعی که مستقیماً از طریق نشتها و شکستگی لولهها رخ میدهد، ۲۲ درصد از کل آب تولیدی استان را میبلعد. اما بخش باقیمانده از شاخص هدررفت، شامل تلفات ظاهری، خطاهای کنتورها و پدیده مخاطرهآمیز آب بدون درآمد است. در واقع، 1/36 درصد شاخص فعلی (که طی سه سال گذشته 7/3 درصد کاهش یافته)، ترکیبی از نقص فنی و نارساییهای اداری-مالی است. این یعنی حتی با کاهش شاخص، هنوز حجم عظیمی از منابع آبی پیش از رسیدن به مصرفکننده، به زمین ریخته یا بدون بهرهوری میرود.
قیمت بالای سکوت
شبکه توزیع آب خراسان جنوبی با ۱۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر گستردگی، مانند یک کالبد پیر است که در نقاط متعددی دچار زخم شده است. ۹۰۰ کیلومتر از این شبکه، در وضعیت بحرانی قرار دارد و بازسازی آنها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی است.
هزینه بازسازی این نقاط حساس، 9هزار و پانصد میلیارد تومان (5/9 همت) برآورد شده است. این مبلغ، در واقع بهای نجات دادن میلیونها مترمکعب آب است که هر روز از دست میرود. اگرچه در سال جاری ۱۱۴ کیلومتر از خطوط توزیع اصلاح شده و این رقم از برنامههای پیشبینی شده فراتر رفته است، اما در مقایسه با ۹۰۰ کیلومتر نیاز مبرم، این اقدامات همچون قطرهای است که میخواهد اقیانوسی از نشتها را خشک کند.
شکست مدیریت سنتی
یکی از نقاط کور در مدیریت منابع آبی استان، مصرف در دستگاههای اجرایی است. تا به امروز، پایش دقیق مصرف آب در ادارات و نهادهای دولتی با چالش مواجه بوده است. الزام به ثبت اطلاعات مصرف در سامانههای متمرکز و نصب تجهیزات هوشمند کنترل مصرف، گامی است برای خروج از دوران مدیریت سنتی.
هوشمندسازی مصرف در دستگاههای اجرایی تنها برای کاهش هزینه نیست، بلکه ابزاری برای شناسایی مصارف غیرمتعارف است. وقتی مصرف آب در یک اداره به طور ناگهانی افزایش مییابد، یا این نشانه یک نشتی پنهان است یا اتلافی عمدی؛ و هر دو حالت در اقلیم خشک خراسان جنوبی، جنایتی در حق محیط زیست تلقی میشود.
هشدارنهایی
خراسان جنوبی با یک تضاد عمیق روبروست: از یک سو در تلاش برای حفر چاههای جدید و جستجوی منابع آب زیرزمینی است و از سوی دیگر، ۲۲ درصد از آب تولید شده را در لولههای شکسته میریزد. این یعنی ما همزمان در حال برداشتن آب از رگهای زمین و ریختن آن در خاک هستیم.
کاهش 7/3 درصدی شاخص هدررفت در سه سال اخیر، اگرچه گام مثبتی است، اما سرعت این کاهش با سرعت تخریب زیرساختها و کاهش تراز آبهای زیرزمینی همخوانی ندارد. اگر اعتبار 5/9 همتی برای بازسازی شبکهها تامین نشود و الگوی مصرف در بخش دولتی تغییر نکند، هدررفت ۱۸ میلیون مترمکعب آب در سال، به زودی به یک نقطه بازگشتناپذیر تبدیل خواهد شد.
مدیریت آب در این استان نباید تنها به اصلاح لولهها محدود شود. تا زمانی که تفکر مصرفکننده و نظارت هوشمند جایگزین روشهای قدیمی شود، هر تلاش برای تامین آب جدید، با سوراخهای شبکههای توزیع، بیاثر خواهد ماند.
هشدار نهایی این است: نمیتوانیم با لولههای سوراخ، عطش یک استان را سیراب کنیم.