بیداری غارهای استان از خواب هزارساله
در اعماق زمین، زمان متوقف شده و سکوت، تنها روایتگر تاریخ جهانی زیباست، خراسان جنوبی میزبان دنیایی است که هنوز بسیاری از رازهایش فاش نشده است. غارهایی که نه تنها پناهگاه موجودات کمیاب، بلکه آرشیوهای طبیعی تاریخ زمین هستند. حالا با تشکیل کارگروه غارشناسی استان، عصر مدیریت علمی جایگزین رهاشدگی شده است تا این حفرههای اسرارآمیز، ازحالت نقاط بینام بر روی نقشه، به قلعههای حفاظتی تبدیل شوند. اما آیا تعیین حریم و درجهبندی، برای نجات این میراث در برابر طمع معادن کافی است؟
۷۴ دریچه به دنیای زیرزمین
خراسان جنوبی، استانی که شاید در نگاه اول با دشتهای خشک و کوههای سنگی شناخته شود، در دل خود ۷۴ غار شناسایی شده را پنهان کرده است. این رقم، تنها نقطه شروع یک سفر اکتشافی است. در جلسه اخیر کارگروه غارشناسی به ریاست معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری، تصویری شفاف از تقسیم وظایف حفاظتی ترسیم شد؛ ۴ غار در مناطق تحت حفاظت محیط زیست و ۷۰ غار دیگر در دستان میراث فرهنگی.
این تفکیک مدیریتی، نشاندهنده دوگانگی ارزش غارهاست: یکی غارهایی که به دلیل زیستبوم (مانند پناهگاه خفاشها و گونههای نادر) حیاتی هستند و دیگری غارهایی که به دلیل تاریخ و زیباییشناسی ارزشمندند. اما نکته کلیدی اینجاست که غارها، موجوداتی زنده هستند و مرز میان محیطزیست و میراث فرهنگی در دل یک استالاکتیت یا استالاگمیت، عملاً از بین میرود.
حریم؛ دیواری نامرئی در برابر تخریب
یکی از حیاتیترین محورهای این نشست، اجرای ماده ۱۲ آییننامه مدیریت، حفاظت و بهرهبرداری از غارها بود. مدیرکل حفاظت محیط زیست استان با تأکید بر تهیه ضوابط حریم حفاظتی، به یکی از بزرگترین نقاط ضعف مدیریت غارها در ایران اشاره کرد.
غارهای مشهور جهان مانند غارهای لاسکو در فرانسه یا غارهای ماموت در روسیه تنها زمانی به مقصدهای جهانی تبدیل شدند که حریم آنها نه یک خط روی کاغذ، بلکه یک منطقه ممنوعه برای هرگونه مداخله انسانی تعریف شد. در خراسان جنوبی، تعریف حریم به معنای جلوگیری از ورود بیرویه گردشگران و بهویژه سد راه فعالیتهای مخرب معدنی است. غارهایی که میلیونها سال برای ساخته شدن زمان نیاز داشتهاند، ممکن است در یک هفته با یک ماشین حفاری معدنی برای همیشه نابود شوند.
از غارهای توریستی تا پناهگاههای مقدس
طرح درجهبندی غارها که در این جلسه بر آن تأکید شد، گامی هوشمندانه برای خروج از مدیریت یکشکل است. هر غار را نمیتوان به یک شکل مدیریت کرد. برخی غارها درجه یک هستند و باید کاملاً بسته بمانند تا اکوسیستم حساس آنها (مانند غارهای احتمالی زیستگاه گونههای اندمیک) آسیب نبیند و برخی دیگر میتوانند به صورت کنترلشده به گردشگری تبدیل شوند.
در این میان، تمرکز بر چهار غار مهوید، سنگسوراخ، کتوکی و پهلوان به عنوان نخستین طرحهای علمی ارزشمند، نشان میدهد که استان به دنبال مدلهای موفق است. شناسایی فون و فلور این غارها، یعنی شناسایی جانوران و گیاهانی که شاید در هیچ جای دیگر جهان وجود نداشته باشند، این غارها را از یک حفره سنگی به یک آزمایشگاه طبیعی تبدیل میکند.
سرانجام غارشناسی
بزرگترین تهدید برای غارهای خراسان جنوبی، تداخل با حوزههای معدنی است. گزارش جامع مشاور طرح مطالعاتی غارشناسی، در واقع یک سند دفاعی است. وقتی یک غار به صورت علمی ثبت، نقشهبرداری و درجهبندی شود، هرگونه مجوز معدنی در حریم آن، با یک مانع قانونی غیرقابل عبور مواجه میشود.
مقایسهای ساده با غارهای منطقه مرکزی ایران نشان میدهد که هر جا ثبت علمی دیر انجام شده، غارها یا توسط تخریبهای انسانی از بین رفتهاند و یا در دل معادن دفن شدهاند. بنابراین، آنچه در جلسه کارگروه غارشناسی رخ داد، صرفاً یک بحث اداری نبود، بلکه یک عملیات نجات برای میراثی بود که اگر شناسایی نشود، هرگز نخواهیم فهمید چه چیزی را از دست دادهایم.
نگهبانان واقعی زمین
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری به نکتهای اشاره کرد که حلقه مفقوده بسیاری از طرحهای حفاظتی است: جلب مشارکت مردم محلی. غارهایی که در نزدیکی روستاها هستند، اگر برای مردم محلی به عنوان یک سرمایه و افتخار تعریف شوند، خودشان تبدیل به سختگیرترین محیطبانان میشوند. تبدیل غارهای درجه دو به مراکز گردشگری پایدار و درآمدزایی برای روستاها، تنها راهی است که میتوان از طریق آن، حفاظت را با معیشت گره زد.
بازگشت به سکوت اثرگذار
غارهای خراسان جنوبی بیش از آنکه نیاز به تابلوی ورود ممنوع داشته باشند، نیاز به شناخت دارند. ثبت علمی، تعیین حریم و درجهبندی، در واقع زبان مشترکی است که دولت با طبیعت برقرار میکند تا از تخریبهای ناآگاهانه جلوگیری کند.
ما از اعماق زمین شروع کردیم و به این نتیجه رسیدیم که هر غار، دریچهای است به سوی درک بهتر جایگاه انسان در طبیعت. حالا که ۷۴ دریچه شناسایی شدهاند، وظیفه این کارگروه است که اجازه ندهد این درها به دلیل بیتوجهی یا طمع، برای همیشه بسته شوند. چرا که هر غارِ نابود شده، یعنی حذف یک صفحه از کتاب تاریخ زمین؛ کتابی که تنها در سکوت اعماق زمین نوشته شده و اکنون، زمان آن رسیده که با تأمل و علم، آن را بخوانیم و پاسداری کنیم.