تاریخ بهداشت و درمان در بیرجند، آینهای است از تقابل سنت و مدرنیته و گواهی بر تحولاتی که طی ۱۵۰ سال، از دوران قاجار تا اواسط پهلوی دوم، در این منطقه رخ داده است. مرور اسناد تاریخی، بهویژه روایتهای کتاب دولت یاد، نشان میدهد که مسیر سلامت در بیرجند از حضور اطبای سنتی و کنسولگریهای خارجی آغاز شد و به استقرار نظام بهداری دولتی ختم گشت.
دوران طب سنتی
در روزهای نخست، طبابت در بیرجند در دست چهرههایی چون ملامحمدرفیع بخشی، ضیاءالاطبای تربتی و قوامالحکما بود. در این دوران، داروخانهها در قالب دکههای عطاری مانند دکان کربلایی عبدالرحیم اداره میشدند؛ جایی که بوی روغنهای گیاهی و کیسههای روئیدنی، فضای شهر را پر کرده بود. ورود طب علمی و مدرن با حضور دکتر محمود کسروی، فارغالتحصیل دارالفنون، آغاز شد که اگرچه در نسخههایش رگههایی از طب قدیم داشت، اما نقطه عطفی در تغییر نگرش مردم بود.
نفوذ پزشکان خارجی
به دلیل موقعیت استراتژیک بیرجند، روسیه و انگلستان برای جلب نفوذ سیاسی، پزشکانی را اعزام کردند که مردم را رایگان معالجه میکردند. هرچند در ابتدا مردم بومی با بدگمانی به داروهای فرنگی مینگریستند، اما با گذشت زمان، اعتماد آنها جلب شد. نمونه بارز این حضور، دکتر ولادیمیرف پزشک روس و دکتر یاکوبر آلمانی بود که در کنار هم، غنای کادر درمانی شهر را افزایش دادند.
چالشهای بهداشتی
با تأسیس بلدیه و سپس وزارت بهداری، طبابت در بیرجند ساختاری رسمی یافت. چهرههایی چون دکتر قوامنصیری، دکتر زاهدی و دکتر فیضی در مدیریت بهداری نقش داشتند. اما در پس این ساختارها، جامعه با چالشهای عمیقی روبروست بود؛ از نبود اصول اولیه بهداشت در روستاها و رجوع به دعانویسان گرفته تا شیوع مصرف تریاک. خاطره مسمومیت شدید یکی از جوانان در اثر آزمایش شخصی حبهای ترک اعتیاد، گواه روشنی بر نبود ابزار آزمایشگاهی در آن دوران است.
مبارزه با مهاجرت
یکی از بزرگترین دغدغههای تاریخی بیرجند، عدم مراجعت پزشکان بومی پس از تحصیل بود. با این حال، حضور پزشکان ماندگاری چون دکتر محمدحسین اعتمادی، دکتر هدایتا… ناصح و دکتر ضیاء افتخاری، شالوده نظام درمانی شهر را حفظ کرد. همزمان، پزشکان بیرجندی متعددی در تهران و مشهد خوش درخشیدند و در تربیت نسلهای بعد اثرگذار بودند.
این سیر تحولی، نشان میدهد که زیرساختهای بهداشتی امروز بیرجند، بر دوش کسانی بنا شده است که در سختترین شرایط اقلیمی و با کمترین امکانات، پایههای سلامت جامعه را استوار کردند.