غولی اسیر میان بروکراسی و خامفروشی؛ صنعت خفته شترمرغ استان
استان خراسان جنوبی با تکیه بر اقلیم گرم و خشک و پهنه وسیعی از زمینهای لمیزرع، امروز در جایگاهی است که میتواند به قطب بیرقیب پرورش شترمرغ در شرق کشور تبدیل شود. اما واقعیت موجود نشان میدهد که این صنعت، با وجود داشتن تمام پیشنیازهای طبیعی، در دایرهای بسته از زندهفروشی، بروکراسیهای سخت بانکی و خلاء عملیاتی واحدهای فرآوری گرفتار شده است؛ بنبستی که مانع از تبدیل شدن این پتانسیل عظیم به اشتغالزایی گسترده و ارزآوری ارزی میشود.
سرمایهای به نام اقلیم
پرورش شترمرغ به دلیل سازگاری بالا با محیطهای کویری، در خراسان جنوبی با اقبال مواجه شده است. طبق آمارهای رسمی و بنا بر گزارشی از ایرنا، در حال حاضر ۶۷ فقره پروانه صنعتی با ظرفیت ۱۷۴۶ قطعه مولد و بیش از ۲۸ هزار قطعه پرواری در استان صادر شده است. از این میزان، حدود ۱۶۱۴ قطعه مولد و بیش از ۱۶ هزار قطعه پرواری بهصورت صنعتی در مزارع فعال هستند. علاوه بر این، بخش قابلتوجهی از تولیدات بهصورت سنتی پرورش مییابند که نشاندهنده پذیرش بالای این صنعت در میان دامداران منطقه است. مدل پرورش «توام» در اکثر مزارع استان، منجر به خودکفایی کامل در تولید تخم و جوجه شده است؛ تا جایی که خراسان جنوبی امروز نه تنها نیاز داخلی خود را تامین میکند، بلکه مازاد تولید را به سایر استانها صادر میکند.
کشتارگاهی که منتظر است!
در حالی که نبود کشتارگاه تخصصی همیشه به عنوان بهانه مطرح بود، واقعیت تلختر است: اولین کشتارگاه تخصصی استان در دشت بجد بیرجند پروانه بهرهبرداری گرفته اما به دلیل عدم استقبال تولیدکنندگان و تحویل ندادن پرنده، اکنون غیرفعال است. این تناقض نشان میدهد که مشکل تنها «نبود سازه» نیست، بلکه گسست عمیق میان تولیدکننده و زنجیره توزیع است. در کنار آن، خط موردی در کشتارگاه خوسف و برخی واحدهای کوچک کارگاهی فعالاند، اما هیچکدام توان تبدیل این استان به یک مرکز صنعتی را ندارند.
زنجیره گسسته و بازارهای دستنیافته
بزرگترین چالش، خامفروشی است. نبود بازار مصرف داخلی و عدم فرهنگسازی باعث شده سهم گوشت شترمرغ در سبد غذایی مردم استان ناچیز باشد. مرتضی معراجیان، معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان، معتقد است برای خروج از این وضعیت، بخش خصوصی و تشکلها باید بازارهای هدف جدیدی مانند بیمارستانها، پادگانها و دانشگاهها را هدف قرار دهند. همچنین، همجواری با کشورهای شرقی فرصتی طلایی برای صادرات است که تنها با تحرک بخش خصوصی و حمایت دولت برای عبور از موانع گمرکی محقق میشود.
گره کور بروکراسی و امید به اشتغال
در لایه مالی، بروکراسی پیچیده بانکی و شرایط سخت وثیقهسپاری، رمق سرمایهگذاران را گرفته است. نبود تسهیلات کمبهره و بلندمدت باعث شده تا حتی کارگاههای کوچک فرآوری پوست، چرم و روغن شترمرغ نیز نتوانند ظرفیت خود را توسعه دهند. این در حالی است که هر مزرع فعال، بهطور مستقیم برای ۲ نفر و بهطور غیرمستقیم برای ۵ نفر اشتغال ایجاد کرده و زنجیره جانبی آن (مانند حملونقل با ۲۰ کامیون مخصوص) نشاندهنده پویایی این صنعت است.
نقشه راه
جهاد کشاورزی برای نجات این صنعت، برنامهای محوری را دنبال میکند که بر تکمیل زنجیره ارزش و راهاندازی واقعی کارگاههای فرآوری و بستهبندی استوار است. همچنین تخصیص اعتبارات ارزانقیمت و سهلالوصول برای عبور از بنبست بانکی و در نهایت روانسازی تامین نهاده برای مزارع کوچک و سنتی خارج از سامانه بازارگاه در اولویت قرار دارد. تحقق این اهداف، تنها راهی است که خراسان جنوبی را از «زندهفروشی» نجات داده و آن را به قطب واقعی و ارزآور صنعت شترمرغ در ایران تبدیل کند.