معماران سکه و سند

در جغرافیای اقتصادی امروز، استان‌ها دیگر تنها دریافت‌کنندگان منفعل اعتبارات مرکزی نیستند؛ آن‌ها به جزیره‌های درآمدزایی تبدیل شده‌اند که هرچه در استخراج منابع داخلی خود موفق‌تر باشند، در میز مذاکرات بودجه، صدای بلندتری خواهند داشت. خراسان جنوبی در چهار ماه نخست سال جاری، گام‌هایی را برداشته که نشان می‌دهد مدیریت جدید استان، قصد دارد بازی را تغییر دهد. اما تحقق ۶۴ درصدی درآمدهای عمومی، تنها یک عدد آماری در جدول‌های اکسل نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر پارادایم در نحوه اداره اقتصاد استانی است؛ گذاری از مدیریت درخواست‌ها به مدیریت منابع.

رقص اعداد بر مدار مالیات
در حالی که بسیاری از استان‌ها برای تأمین هزینه‌های جاری خود به دنبال اعتبارات تکمیلی و گدایی قانونی از مرکز هستند، خراسان جنوبی مسیر خوداتکایی مالی را برگزیده است. رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی خراسان جنوبی، در نشست ستاد درآمد و تجهیز منابع استان، پرده از واقعیتی حیاتی برداشت: سهم مالیات از کل درآمدهای مصوب استان در سال ۱۴۰۵ به رقم خیره‌کننده ۹۵ درصد رسیده است.این یعنی اقتصاد استان، بیش از هر زمان دیگری به نظام مالیاتی گره خورده است. علی بهدانی، با اشاره به تحقق 3/86 درصد از درآمدهای چهار ماهه از مسیر مالیات که حدود یک هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان است، در واقع اعلام کرد که موتور محرک بودجه استان، دیگر نه رانت‌ها یا اعتبارات اتفاقی، بلکه تولیدات مالیاتی است. این ارقام نشان می‌دهند که استان در حال گذار از یک اقتصاد سنتی به یک نظام مالیاتی ساختاریافته است.

سربازان خط مقدم درآمد
تحلیل سخنان رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی نشان می‌دهد که استراتژی استان از تمرکز در مرکز به پخش در محیط تغییر کرده است. برگزاری جلسات ویژه با حضور استاندار و فرمانداران، پیامی روشن دارد: مسئولیت توسعه، از دایره‌های اداری بیرجند فراتر رفته و به قلب شهرستان‌ها منتقل شده است. علی بهدانی تأکید می‌کند که در نظام نوین درآمد-هزینه، هر تومانی که در یک شهرستان کوچک شناسایی و وصول شود، به طور مستقیم به افزایش سهم اعتبارات کل استان منجر می‌شود. این یک بازی «برد-برد» است؛ جایی که دقت فرماندار در شناسایی ظرفیت‌های درآمدی، به معنای آسفالت جاده‌ای بیشتر یا ساخت مدرسه‌ای مدرن‌تر در همان منطقه است. در واقع، فرمانداران اکنون نه تنها نمایندگان سیاسی، بلکه مدیران درآمدی مناطق خود هستند.

تضاد ظریف
اما در هر معادله اقتصادی، یک نقطه حساس وجود دارد: مرز باریک میان وصول درآمد و تخریب تولید. اینجا جایی است که تحلیل مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی، وارد میدان می‌شود.
ذاکریان در رویکردی مدرن و واقع‌بینانه، وصول درآمدها را حساس‌ترین و پیچیده‌ترین ماموریت دولت می‌نامد. او هشدار می‌دهد که دولت نباید در مسیر پر کردن صندوق‌ها، تولید را قربانی کند. استعاره‌ای که می‌توان از سخنان او گرفت این است که: «نمی‌توان از درختی که هنوز میوه نداده، میوه گرفت.»
او بر این باور است که وصول درآمد باید به‌گونه‌ای باشد که فعالان اقتصادی احساس فشار مضاعف نکنند، اما در عین حال، جریان درآمدی دولت که شریان حیاتی خدمات عمومی است، نباید دچار سکته شود. این تعادل میان قاطعیت در وصول و شفقت در تولید، همان خط سیر باریکی است که موفقیت یا شکست یک اقتصاد استانی را رقم می‌زند.

ضلع گمشده مثلث بودجه
یکی از جسورانه‌ترین تحلیل‌های ارائه شده در این نشست، اشاره ذاکریان به ضلع سوم بودجه بود. از نظر او، مدیران اجرایی سال‌هاست که در دو حوزه جذب اعتبار و هزینه‌کرد متخصص شده‌اند، اما ضلع سوم یعنی تأمین منشا درآمد را به طور کلی فراموش کرده‌اند. مرتضی ذاکریان با استناد به ماده ۳۷ قانون محاسبات عمومی، مسئولیت وصول درآمدها را از دوش سازمان امور مالیاتی و گمرک برداشته و بر شانه بالاترین مقام هر دستگاه اجرایی قرار داد. این یک چرخش استراتژیک است؛ یعنی هر مدیری که می‌خواهد در پایان سال ادعای موفقیت کند، نباید فقط بگوید چقدر هزینه کردم، بلکه باید پاسخ دهد چطور به تامین منابع دولت کمک کردم. این رویکرد، مسئولیت‌پذیری را از حالت تک‌بعدی به حالت جامع تغییر می‌دهد.

وقتی کوله به کریدورتبدیل می‌شود
در میانه‌ی این بحث‌های کلان بودجه‌ای، یک نقطه درخشان و نوآورانه در اقتصاد خراسان جنوبی وجود دارد که می‌توان آن را شریان نجات نامید: طرح قانونی کولبری. مرزها همیشه خطوطی برای جدایی بوده‌اند، اما امسال در خراسان جنوبی، تبدیل به شریان‌هایی برای زندگی شدند. مرتضی ذاکریان اجرای این طرح را یکی از مهم‌ترین اتفاقات مثبت سال عنوان کرد. وقتی به اعداد نگاه می‌کنیم، با یک جهش رو به رو هستیم؛ درآمدی که در فروردین‌ماه از ۱۸ میلیارد تومان شروع شد، در اردیبهشت به ۲۶ میلیارد رسید و در تیرماه، گویی انفجاری رخ داد و رقم ۹۳ میلیارد تومان را به ثبت رساند. این جهش از ۱۸ به ۹۳ میلیارد تومان، تنها یک گزارش مالی نیست؛ بلکه روایت تبدیل مسیرهای غیررسمی به درگاه‌های قانونی است. این موفقیت حاصل یک جراحی استراتژیک در «کریدورهای واردات کالا» بود که با پیگیری استاندار، نمایندگان مجلس و انعطاف‌پذیری گمرک استان محقق شد. در اینجا، «کوله بر دوش مرزنشین» دیگر نمادی از ناچاری نبود، بلکه به ابزاری برای توسعه تبدیل شد.

از جیب مرزنشین تا خزانه دولت
طرح کولبری در واقع تجسم عینی همان فلسفه توسعه از لبه مرز است. از یک سو، مرزنشینانی که سال‌ها در سایه قانون و در معرض خطرات جانی بودند، اکنون با سربلندی و در چارچوبی قانونی، به چرخه اقتصادی وارد شده‌اند و از سوی دیگر، این جریان مالی مستقیماً به درآمدهای عمومی کشور و استان تزریق شده است.
ذاکریان با تأکید بر این نکته، در واقع به یک فرمول جدید اشاره می‌کند: قانونی کردنِ نیازها برابر است با افزایش درآمد دولت. وقتی یک فعالیت اقتصادی از فضای خاکستری به فضای سفید منتقل می‌شود، نه تنها امنیت تامین می‌شود، بلکه خزانه دولت نیز تقویت می‌گردد. استمرار این طرح می‌تواند نقش کلیدی در تحقق منابع درآمدی استان ایفا کند و مرزها را از دیوارهایی برای سد به پله‌هایی برای صعود تبدیل کند.

پارادوکس شیرین
در حالی که بحث‌ها بر سر اعداد و ارقام درآمدی است، دستاوردهایی در خراسان جنوبی ثبت شده که در سطح ملی، به نوعی پدیده تلقی می‌شود. علی بهدانی با اشاره به رتبه نخست کشور در کمترین نرخ بیکاری در فصل بهار و کمترین نرخ تورم ماهانه در تیرماه، قطعه آخر این پازل را کنار می‌گذارد. تحلیل این داده‌ها در کنار ارقام درآمدی نشان می‌دهد که استان توانسته است بین «انضباط مالیاتی» و «رونق معیشتی» تعادل برقرار کند. این یک پیام سیاسی-اقتصادی به مرکز است: خراسان جنوبی نه تنها در وصول درآمدها موفق است، بلکه این درآمدهای خشک اداری را به رفاه واقعی (کاهش بیکاری و تورم) تبدیل کرده است. این یعنی مدیریت استان توانسته است «رشد» را با «عدالت» پیوند بزند.

فراتر از یک سال مالی
با تحقق یک هزار و ۳۹۶ میلیارد تومان درآمد عمومی تا پایان تیرماه، خراسان جنوبی در مسیری است که در آن، مدیریت منابع جایگزین مدیریت درخواست‌ها شده است. اما برای استمرار این روند، مرتضی ذاکریان راهکاری عملیاتی را پیشنهاد داده است: ابلاغ مسئولیت وصول درآمدها از طریق شورای اداری استان به تمامی مدیران اجرایی.
این پیشنهاد در واقع تلاشی است برای نهادینه کردن فرهنگ تولید اعتبار. اگر هر دستگاه متناسب با ظرفیت خود در تحقق درآمدهای عمومی نقش‌آفرینی کند، راه برای ارتقای سهم خراسان جنوبی از اعتبارات ملی هموار خواهد شد. این یعنی هر تومانی که امروز از طریق طرح‌های هوشمندانه‌ای مثل کولبری یا شناسایی ظرفیت‌های مالیاتی جدید وارد خزانه می‌شود، در سال آینده به شکل جاده‌های بهتر، مدارس مدرن‌تر و مراکز بهداشتی مجهزتر به مردم بازمی‌گرداند.

در انتظار میوه‌های توسعه
وصول ۶۴ درصد درآمدهای عمومی و جهش درآمدهای مرزی، تنها یک گزارش اداری نیست؛ بلکه روایتِ بیداریِ اقتصادی استانی است که دریافته است برای رسیدن به توسعه، باید ابتدا «ظرفیت‌های پنهان» خود را شناسایی کند. اکنون توپ در زمین دستگاه‌های اجرایی است تا این جریان درآمدی را به پروژه‌های کالبدی تبدیل کنند. خراسان جنوبی اکنون در آستانه یک تحول است؛ استانی که دریافته است کلید گاوصندوق توسعه، نه در دفاتر تهران، بلکه در دستان مدیران جسوری است که می‌دانند چگونه سکه را به سند و کوله را به کریدور تبدیل کنند تا مردم استان، ثمره این انضباط مالی را در سفره‌های خود حس کنند.