ورود به عصرسرخ خشکسالی دراستان/ دایره بسته عطش
وقتی 3/99 درصد از مساحت یک استان درگیر خشکسالی شدید و متوسط باشد، دیگر نمی‌توان از پدیده اقلیمی سخن گفت؛ این نوعی فروپاشی زیست‌محیطی است. خراسان جنوبی در لبه پرتگاه بیابان‌زایی قرار گرفته و آمارهای اخیر، زنگ خطر را برای امنیت غذایی و پایداری اجتماعی منطقه به صدا درآورده است. این وضعیت، استان را به یکی از گرم‌ترین نقاط کشور تبدیل کرده و هشدار می‌دهد که اگر مدل‌های مدیریت منابع آب تغییر نکند، با جابجایی اجباری جمعیت و مرگ تدریجی خاک مواجه خواهیم شد.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی، با ارائه اعدادی تکان‌دهنده، وضعیت بحرانی استان را ترسیم کرده است. بر اساس شاخص استاندارد بارش یا همان SPI در بازه ۱۰ سال اخیر تا خرداد امسال، 3/91 درصد مساحت استان درگیر خشکسالی شدید و ۸ درصد آن درگیر خشکسالی متوسط است. این یعنی تنها کسری یک درصد از خاک استان، از دایره اثرات مخرب خشکسالی خارج است.
تبا‌هی در اعداد سرد
میانگین دمای استان به گفته جواد نخعی، در ۱۱ ماه گذشته 3/20 درجه سلسیوس ثبت شده که نسبت به میانگین بلندمدت یک و نیم درجه افزایش یافته است. شاید این عدد در نگاه اول کوچک به نظر برسد اما در مقیاس اقلیمی، هر یک درجه افزایش دما به معنای تبخیر میلیاردها لیتر آب از خاک و سفره‌های زیرزمینی است. تداوم این روند، خراسان جنوبی را در رده چهار استان گرم کشور قرار داده است.
وضعیت دمایی در اوج خود، در هفتم تیرماه به نقطه جوش رسید؛ جایی که در بندان دمای 7/48 درجه، در طبس 4/47 و در مرکز استان 6/42درجه ثبت شد. این اعداد، تنها توصیف هوا نیست، بلکه مستنداتی برای تحلیل فشار شدید گرمایی بر کشاورزی و دامپروری منطقه است.
پارادوکس بارش و عطش
یک تحلیل آماری دقیق نشان می‌دهد که افزایش بارندگی در سال جاری، توهم نجات ایجاد کرده است. درست است که بارش‌ها نسبت به سال گذشته ۷۹ درصد افزایش یافته اما در مقایسه با میانگین بلندمدت، این رشد تنها ۵ درصد است. این یعنی بارش‌ها هنوز نتوانسته‌اند تراز آبی استان را به حالت نرمال برگردانند.
عمیق‌تر از آن، توزیع نامتوازن بارش‌هاست. در حالی که برخی نقاط شاهد افزایش بارندگی بوده‌اند، شهرستان‌های غربی، شمال غربی و شرقی از جمله عشق‌آباد، طبس، سرایان، فردوس، اسدیه و زیرکوه با کاهش بارش نسبت به میانگین‌های مورد انتظار روبرو بوده‌اند. این عدم توازن، فشار خشکسالی را در مناطق کشاورزی کلیدی استان دوچندان کرده است.
پیش‌بینی گرمای تداوم‌یافته
نگاهی به پیش‌بینی‌های فصلی، چشم‌انداز روشنی را ترسیم نمی‌کند. از اواسط مرداد تا اواسط آبان، پیش‌بینی می‌شود دما یک تا دو درجه بالاتر از شرایط نرمال باشد و این روند تا اواسط دی ماه با شدت کمتر ادامه یابد. این تداوم گرمای غیرنرمال، بازه زمانی ریکاوری خاک را از بین می‌برد و استرس آبی گیاهان و دام‌ها را به حداکثر می‌رساند.
از منظر اقتصادی، این وضعیت به معنای افزایش هزینه‌های تامین آب، کاهش بهره‌وری محصولات کشاورزی و احتمال افزایش مهاجرت‌های اقلیمی از روستاهای تخریب‌شده است. وقتی دمای هوا در تابستان تا نزدیک ۵۰ درجه می‌رسد، نه تنها اکوسیستم، بلکه زیرساخت‌های اجتماعی و اقتصادی منطقه نیز تحت فشار قرار می‌گیرند.
بازگشت به نقطه صفر
اعداد و ارقام این مسئول، تصویری از یک بحران ساختاری را می‌سازند. افزایش اندک بارش‌ها در مقایسه با میانگین بلندمدت، نمی‌تواند جایگزین برنامه‌های استراتژیک مقابله با بیابان‌زایی شود. اگر روند گرمایش و خشکسالی با همین شدت ادامه یابد، خراسان جنوبی دوباره به همان نقطه شروع باز می‌گردد؛ جایی که در آن 3/99 درصد از خاک، تشنه است و هرگونه پیش‌بینی برای آینده، در سایه دمای ۴۸ درجه سلسیوس، به یک قمار روی طبیعت تبدیل می‌شود. تکرار این چرخه از گرمای شدید و بارش‌های ناکافی، استان را در دایره‌ای بسته ازعطش ابدی حبس می‌کند.