دستور بیداری مرز
تصمیم برای تبدیل مرزهای ماهیرود و یزدان در خراسان جنوبی به مراکز شبانهروزی، در نگاه نخست، تحولی در جهت تسهیل تجارت و جهشی در کارکرد مبادلات مرزی با افغانستان به نظر میرسد. استاندار، در نشست کارویژه مرز استان، این اقدام را با هدف افزایش مبادلات و تعاملات تجاری اعلام کرد. اما از نگاه توسعهای، هرگونه افزایش ظرفیت در سیستمهای لجستیکی، نیازمند پاسخ متناسب در بخش زیرساخت است. پرسش بنیادین این است که وقتی ساعتهای کاری به ۲۴ ساعت میرسد، آیا بدنه خدماتی و رفاهی این مرزها، توان تحمل این جهش را دارد یا این تصمیم تنها منجر به انتقال ترافیک از ساعات روز به ساعات شب خواهد شد؟
افزایش کارکرد در سایه خلأها
مرزهای خراسان جنوبی همواره به عنوان گذرگاههای پایدار شناخته شدهاند، اما پایداری امنیتی لزوماً با توسعه زیرساختی همجهت نبوده است. روزانه بیش از هزار و پانصد دستگاه کامیون در مرز ماهیرود تردد میکنند و اکنون با شبانهروزی شدن این گذرگاه، فشار بر منابع محیطی و رفاهی دوچندان میشود. استاندار استان از ورود دو سرمایهگذار برای احداث مجتمعهای خدماتی و رفاهی در مرزهای ماهیرود و یزدان خبر داده است. اما تکیه بر سرمایهگذاری بخش خصوصی برای تأمین نیازهای اولیه رانندگان و تجار، نشاندهنده یک خلأ ساختاری در بودجههای دولتی است. در یک مدل توسعه استاندارد، زیرساختهای رفاهی باید پیشنیاز شبانهروزی شدن باشند، نه اینکه همزمان با آن یا پس از آن، به جستجوی سرمایهگذار بپردازند.
توزیع ثروت
یکی از نقاط بحرانی در گزارشهای توسعهای، فاصله میان آمارهای رسمی و واقعیت معیشتی است. در حالی که استاندار به گزارشهای مثبت معاونت راهبردی ریاست جمهوری درباره وضعیت مبادلات مرزی اشاره میکند، اما باید بررسی کرد که این رشد ارقام، چه میزان در زندگی روزمره مردم محلی اثر گذاشته است. تأکید هاشمی بر ضرورت بهرهمندی مرزنشینان از فعالیتهای اقتصادی و نظارت بر شرکتهای ثبت کولبری، به طور غیرمستقیم تایید میکند که در زنجیره فعلی تجارت مرزی، نشت منافع وجود دارد و دستاوردهای اقتصادی لزوماً به دست مردم چهار شهرستان مرزی نمیرسد. توسعهای که در آن مرزنشین تنها نقش نظارهکننده عبور کامیونها را داشته باشد، توسعهای است که در بلندمدت منجر به ایجاد شکافهای اجتماعی در مناطق حاشیه میشود.
چالشهای عملیاتی
فعالسازی مرزهای دوکوهانه و میل ۷۳ در کنار شبانهروزی شدن ماهیرود و یزدان، فشار را بر دستگاههای اجرایی و فرمانداران شهرستانهای مرزی دوچندان میکند. در حالی که محور ماهیرود-فراه رضایت کشور همسایه را به همراه داشته، اما توسعه باید فراتر از رضایت دیپلماتیک، به معنای ارتقای کیفیت زندگی باشد. جذب اعتبارات ملی برای طرحهای عمرانی و آبادانی، جملهای است که در نشستهای اداری تکرار میشود، اما فاصله میان این اعتبارات و اجرای عملی آنها در قالب جادههای استاندارد و سیستمهای گمرکی مدرن، همچنان یک شکاف عمیق است. اگر سرعت عبور کالا با سرعت توسعه رفاه در روستاهای مرزی همخوانی نداشته باشد، شبانهروزی شدن مرزها تنها به معنای افزایش ساعات انتظار رانندگان در محیطهایی غیرمناسب خواهد بود.
ریسکهای مدیریتی
رویه مدیریتی که ابتدا تصمیم به افزایش ظرفیت و شبانهروزی کردن میگیرد و سپس به دنبال یافتن راه برای تأمین زیرساختها میگردد، ریسکهای اجرایی زیادی به همراه دارد. تجارت مرزی نباید صرفاً به معنای افزایش تعداد کامیونها و ساعتهای کاری گمرک باشد، بلکه باید به معنای تبدیل مرز از یک نقطه عبور ساده به یک قطب اقتصادی پایدار باشد. در حال حاضر، شبانهروزی شدن مرزها بیشتر شبیه به یک واکنش برای تخلیه ترافیک تجاری است تا یک برنامه استراتژیک بلندمدت. توسعه مرزی نیازمند نگاهی است که در آن امنیت، تجارت و معیشت مردم محلی در یک مثلث متوازن قرار گیرند. اگر زیرساختهای رفاهی و خدماتی همگام با ساعتهای کاری پیش نروند، مرزهای شبانهروزی تنها به معنای روشنتر شدن چراغهای گمرک در شب خواهد بود، در حالی که نیازهای اساسی رانندگان و ساکنان این مناطق همچنان در تاریکی عدم توسعه باقی میماند.
باید دید آیا اعتبارات ملی که استاندار بر جذب آنها تأکید کرده، به واقع راهی به روستاها پیدا میکنند یا شبانهروزی شدن تنها یک تغییر در ساعت کاری است که فشار بر زیرساختهای فرسوده را دوچندان میکند و در نهایت، کیفیت خدمات در مرزهای ماهیرود و یزدان را کاهش میدهد.