فریادهای زرشکی در محمدآباد علم
تولید ۹۸ درصد زرشک بی‌دانه جهان در خاک خراسان جنوبی، جایگاهی استراتژیک را برای این استان ایجاد کرده است، اما این عظمت آماری با واقعیت‌های تلخ بازار همخوانی ندارد. محصولی که برداشت آن نیازمند دو سال صبر و سخت‌کوشی است، امروز درگیر بحران توزیع شده و فریاد تولیدکنندگانی به گوش می‌رسد که دست‌رنج‌شان را به قیمت‌های ناچیز به واسطه‌ها می‌سپارند.
امروز بیش از آنکه بوی سود بدهد، بوی فریادهای خفه شده تولیدکنندگانی را می‌دهد که دست‌رنج‌شان در چرخ‌دنده‌های بی‌رحم واسطه‌ها گم شده است. در مراسم گرامیداشت روز ملی روستا و عشایر در روستای محمدآباد علم، محور اصلی گفتگوها، نجات این محصول از بن‌بست دلال‌بازی و بازگرداندن حق تولیدکننده بود تا کشاورز دیگر تنها سرباز میدان تولید نباشد و در زمان برداشت، سهم عادلانه‌ای از ثروت ملی داشته باشد.
غنای آماری و فقر تولیدکننده
استاندار در جمع اهالی روستای محمدآباد علم قاین، با اشاره به جایگاه جهانی این محصول، صراحتاً اعلام کرد که حمایت از زرشک‌کاران و تضمین اقتصادی این تولید، یک اولویت جدی و غیرقابل مذاکره است. او با توصیف دشواری‌های طاقت‌فرسای برداشت زرشک در گرمای شدید تابستان و مقابله با خارهای فراوان، هشدار داد که اجازه نخواهد داد واسطه‌ها دست‌رنج دو ساله کشاورزان را با قیمت پایین خریداری کنند. استاندار در رویکردی تحلیلی، پیشنهاد تعریف سازوکار قیمت تضمینی را مطرح کرد تا کشاورز از حداقل درآمد مطمئن باشد و در صورت افزایش تقاضا در بازارهای جهانی، سود بیشتر به جیب او برگردد. این نگاه نشان می‌دهد که مدیریت استان دریافته است که بدون تضمین قیمت، انگیزه تولید در کشاورزان تخریب می‌شود و زمین‌های زرشکی به دنبال جایگزین‌های کم‌بازده خواهند گشت.
زرشک های پارسال در انبارها
نماینده مردم شهرستان‌های قاینات و زیرکوه، هم با نگاهی نقادانه به ساختار فعلی عرضه، تاکید کرد که حمایت واقعی نیازمند ساماندهی ریشه‌ای بازار و توسعه صادرات است. سلمان اسحاقی، معتقد است: تعدد واسطه‌ها میان زرشک‌کار و سرمایه‌گذار باعث شده تا بخش عمده منافع اقتصادی به جای تولیدکننده، نصیب دلالان شود. نماینده مجلس بر لزوم ایفای نقش فعال اتاق بازرگانی در ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکننده و صادرکننده تاکید کرد تا زنجیره دلالان شکسته شود. او همچنین با اشاره به زرشک‌های باقی‌مانده سال گذشته در انبارها ، خواستار ورود فوری تعاون روستایی و شرکت‌های سرمایه‌گذاری شد تا کشاورز در لحظات یأس و ناامیدی، مجبور به فروش ارزان محصول خود نباشد. اسحاقی تاکید کرد که اگر واسطه‌ای بخواهد با ایجاد ناامیدی، قیمت‌ها را پایین بکشد، دستگاه‌های متولی باید با اراده‌ای پولادین وارد عمل شوند.
خروج از بن‌بست خام‌فروشی
رویکرد مدیریت استان تنها به قیمت خرید محدود نمی‌شود و به دنبال تغییری ساختاری در زنجیره ارزش است. استاندار استان بر توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری زرشک تاکید کرد تا استان از شر خام‌فروشی رها شود. ایجاد واحدهای صنعتی برای تبدیل زرشک به محصولات با ارزش افزوده، تنها راهی است که می‌تواند ثروت حاصل از این محصول را در داخل استان نگه دارد و اشتغال پایدار ایجاد کند. وقتی زرشک به صورت فرآوری شده صادر شود، نه تنها قیمت آن چندین برابر می‌شود، بلکه فرصت‌های شغلی جدیدی برای جوانان روستایی در کارخانجات تبدیلی ایجاد می شود که این خود روند مهاجرت را کاهش می دهد.
تکرار تاریخ در دشت‌های قرمز
نگاهی به تاریخچه تولید زرشک در این منطقه نشان می‌دهد که دغدغه‌های امروز، نه اتفاقی جدید، بلکه بازتابی از دهه‌ها فراموشی است. سال‌هاست که واژگانی چون ساماندهی بازار، حذف واسطه‌ها و جلوگیری از خام‌فروشی در جلسات رسمی طنین‌انداز می‌شوند و با جدیت تمام به عنوان راهکار ارائه می‌گردند؛ اما وقتی غبار این جلسات می‌نشیند، کشاورز همچنان در همان نقطه آغازین می‌ایستد: تنهایی در برابر دلالانی که قیمت‌ها را در اتاق‌های بسته تعیین می‌کنند. تکرار این شعارهای کلی در هر دوره مدیریتی، بیش از آنکه امیدبخش باشد، شبیه به یک عادت اداری شده است که تنها برای پر کردن فضای گزارش‌هاست، نه برای تغییر سرنوشت تولیدکننده.
بحران امروز، بحران اعتماد است. وقتی مسئولی از ارزش افزوده می‌گوید، در حالی که کشاورز برای تامین نیازهای اولیه خانواده‌اش مجبور است محصول دو ساله‌اش را به ارزان‌ترین قیمت ممکن بفروشد، گویا فاصله میان میزهای مدیریت و مشکلات باغ های زرشک به قدری طولانی است که به سر نمی رسد. این تناقض، خطرناک‌ترین نقطه این مسیر است؛ جایی که تولیدکننده احساس می‌کند تنها ابزار پیشبرد آمار است و نه رکن اصلی اقتصاد استان. حالا باید دید این بار کدام مکانیسم تغییر می‌کند، آیا باز هم شاهد تکرار همان سناریوی قدیمی خواهیم بود؟ هر لحظه تأخیر در تبدیل این سخنان به نتایج ملموس، یعنی یک قدم نزدیک‌تر شدن به روزی که دشت‌های زرشکی، زرد شود.