سودای بازیافت گنج خاکستری
هر شبانه‌روز دست‌کم ۱۱۰ تا ۱۵۰ تن پسماند وارد سایت مدیریت پسماند شهرداری بیرجند در کیلومتر ۲ جاده شوشود می‌شود؛ رقمی که به گفته مدیرکل وقت حفاظت محیط زیست در کل استان به حدود ۳۲۵ تن در روز می‌رسد. اما تلخ‌ترین بخش این خبر این است که بازیافت رسمی و اصولی صورت نمی‌گیرد. رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند، می‌گوید: نیمی از این زباله ظرفیت تبدیل به کمپوست و کود را دارد و روزانه ۱۵۰ تن نخاله ساختمانی نیز به همین سایت سرازیر می‌شود. یعنی هر روز سرمایه‌ای نهفته در پسماند، به‌جای بازگشت به چرخه صنعت، در ترانشه‌ها دفن می‌شود.
سایت متمرکز پردازش و دفع پسماند بیرجند با وسعت حدود ۸۰ هکتار و اعتباری بیش از ۱۲۰ میلیارد ریال در دهه فجر ۱۴۰۰ با حضور استاندار افتتاح شد. این خود یک نقطه قوت است، اما تصویر کامل نیست.
وضعیت خط تفکیک ۱۵۰ تنی
ظهوری می‌گوید: شهرداری خط تفکیک صنعتی ۱۵۰ تنی پسماند را احداث کرده که بهره‌برداری سرد آن در بهمن سال گذشته و تست گرم خط پردازش در آبان با موفقیت انجام شد و هم‌اکنون در مرحله واگذاری به مجری بخش خصوصی است. دو مگنت برای جداسازی فلزات نیز در مرداد ۱۴۰۱ نصب شد. پس ادعای نبود هیچ زیرساخت مدرنی دقیق نیست؛ آنچه هست، یک خط تفکیک کارآمد در مقصد است. اما پرسش انتقادی اینجاست: تفکیک در مقصد، بی‌تفکیک در مبدأ، فقط جابه‌جایی زحمت است، نه ارتقای بهره‌وری.
قراردادی که هنوز امضا نشده
مهم‌ترین حلقه گم‌شده، خط کمپوست صنعتی است. به گفته او، مجری بخش خصوصی برای این اقدام مشخص و تأیید شده و در مرحله عقد قرارداد در اداره امور قراردادهای شهرداری است. وقتی نیمی از زباله شهر ظرفیت کود شدن دارد، هر ماه تأخیر در این قرارداد، یک زیان ملموس اقتصادی است.
شهرک معلق بازیافت
ظهوری می‌گوید: دو طرح شهرک بازیافت و مجتمع تولید کمپوست صنعتی در کارگروه مدیریت پسماند استان با حضور استاندار ارائه و دستور تخصیص اعتبار صادر شد، اما اجرا همچنان به تأمین منابع وابسته است؛ چون شهرداری به‌تنهایی توان مالی پروژه‌های سنگین را ندارد. این جمله دقیق‌ترین تصویر از گره کار است: اراده مدیریتی موجود، پول لازم، غایب و زباله هر روز انباشته‌تر.
جزیره کوچک بازیافت دردریای زباله
از سویی مرتضی تقی‌نژاد، مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز، می‌گوید: این سامانه از ایده‌ای استارتاپی در دانشگاه بیرجند در سال ۱۳۹۸ شکل گرفت، از ۱۴۰۰ آزمایشی آغاز شد و اکنون حدود سه‌هزار و ۷۰۰ کاربر خانگی و صنفی دارد. روزانه ۲۰ تا ۲۵ درخواست ثبت می‌شود و ۷۵۰ تا ۹۵۰ کیلوگرم پسماند خشک جمع‌آوری می‌شود که ۴۰ تا ۵۰ درصد آن پلاستیک است؛ موادی که پس از تفکیک، آسیاب، گرانول‌سازی و تزریق به مواد اولیه صنعت بازمی‌گردد. او خود می‌گوید: شرکت‌های نوپا برای دیده‌شدن به حمایت ارگان‌ها نیاز دارند و بخش عمده نیروهایش دهه هشتادی‌اند. اینجا هم عددها داوری می‌کنند: کمتر از یک تن در روز، برای شهری با این پهنه، فقط سطح مسئله را خراشیده است.
تصویر نیمه‌سنتی یک خدمت مدرن
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند این را هم می‌گوید که جمع‌آوری در معابر اصلی روزانه و در معابر فرعی یک روز در میان انجام می‌شود، ۱۱ خودروی مکانیزه، ۲ خودروی سنتی و ۲ دستگاه تجمیع فعال‌اند، هزار و ۱۰۰ مخزن در منطقه یک و دو هزار و ۳۰۰ باکس در منطقه دو مستقر است و ۸ نیسان و ۶ سطل‌شوی در خدمت شهرند. اما اینجا هم هم‌نشینی خودروی سنتی با مکانیزه، دوباره تصویری از در نیمه‌راه بودن مدیریت پسماند می دهد.
زنجیره‌ای که باید کامل شود
ساماندهی ۷۶ مرکز و انبار بازیافت، فعال‌سازی ۴۰ خودرو برای تفکیک از مبدأ، ثبت ۳۳۶ زباله‌گرد، عدم استفاده از زباله‌سوزی و ظرفیت اختصاص اعتبار کیف پول به خیریه‌ها، همه نشان می‌دهد قطعات پازل وجود دارند، اما کنار هم چیده نشده اند.
استان روی گنج خاکستری خود خوابیده است. ۳۲۵ تن پسماند که بازیافت رسمی قابل قبول ندارد، ثروتی است که هر روز هدر می‌رود. تا وقتی قرارداد کمپوست امضا نشود، شهرک بازیافت ساخته و اعتبارش تضمین نشود، این چرخه ناقص می‌ماند. مسیر روشن است؛ اما به دو بال هم‌زمان نیاز دارد: اراده و اعتبار.