مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی خبر داد: کشف آثار تیموری در نخستین کاوش باستان‌شناسی شهر بیرجند
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی از اجرای نخستین عملیات کاوش باستان‌شناسی شهری در محدوده ارگ بهارستان بیرجند خبر داد. سیداحمد برآبادی در گفتگو با «امروز خراسان جنوبی» تأکید کرد که این کاوش برای نخستین بار در طول تاریخ شهر بیرجند انجام می‌شود و نشان می‌دهد که قدمت تاریخ مدنی و شهرنشینی این منطقه بسیار فراتر از بناهای مشهود دوره قاجار و صفویه است. وی اظهار داشت: ما در محدوده ارگ بهارستان کاوش باستان‌شناسی انجام دادیم که این اتفاق برای نخستین بار در شهر بیرجند رخ می‌دهد. تا پیش از این، در سالیان گذشته و در طول تاریخ شرق، هیچ محدوده مشخصی در شهر بیرجند مورد کاوش باستان‌شناسی قرار نگرفته بود. اگرچه در شهرهایی نظیر قائن، فردوس، طبس و نهبندان کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شده بود، اما در بیرجند این اتفاق نیفتاده بود.
وی افزود: تا پیش از این، اطلاعات ما درباره گذشته بیرجند عمدتاً از طریق سفرنامه‌ها، کتاب‌ها یا بررسی بناهای روی زمین مانند ارگ کلاه‌فرنگی، قلعه بیرجند، حسینیه نواب، ارگ گلاه فرنگی و باغ اکبریه به‌دست می‌آمد که در اکثر موارد، قدیمی‌ترین آثار مربوط به دوره صفویه و بیشتر مربوط به دوره قاجار بود. اما با هدف یافتن شواهد واقعی تاریخی در زیر خاک و با همکاری دانشگاه بیرجند، این کاوش به وزارت میراث‌فرهنگی و پژوهشگاه میراث‌فرهنگی پیشنهاد و مورد تأیید قرار گرفت. برآبادی با اشاره به یافته‌های جدید گفت: این کاوش که با همکاری دانشکده هنر دانشگاه بیرجند و در اولین فصل عملیاتی انجام شد، داده‌های بسیار خوبی را به ما ارائه داد. برخلاف تصور قبلی، ما در این منطقه آثاری مربوط به دوران قدیمی‌تر از صفویه داریم؛ به‌طور مشخص، می‌توانیم با قطعیت بگوییم که آثاری مربوط به دوره تیموری و یک سازه باشکوه در اینجا وجود داشته است. علاوه بر این، سفال‌های قدیمی‌تر مربوط به قرون اولیه اسلامی نیز یافت شده است که نیاز به بررسی‌ها، کاوش‌ها و پژوهش‌های بیشتری دارد.
تداوم مطالعات و مستندسازی یافته‌ها در دستور کار است
مدیرکل میراث‌فرهنگی در پاسخ به پرسش خبرنگار ما در خصوص تیم اجرایی و هزینه‌ها، تصریح کرد: این کاوش توسط یک گروه ۱۹ نفره به سرپرستی دکتر فرجامی انجام شده است. هزینه‌های این پروژه توسط دانشگاه پرداخت شده و کار سرپرستی کاوش نیز توسط یکی از همکاران ما انجام می‌شود. عملیات میدانی حدود یک ماه به طول انجامید و از یک ماه پیش آغاز شد. انتظار می‌رود حداقل دو تا سه ماه دیگر نیز برای انجام کارهای مطالعاتی و تطبیق داده‌ها زمان لازم باشد. وی در ادامه افزود: هدف ما از این بررسی‌های هدفمند، شناسایی تاریخ، گذشته و هویت مدنی و شهرنشینی بیرجند در دوره‌های مختلف تاریخی است. این تنها گام نخست است و ان شاءا… در سالیان آینده این روند تداوم خواهد داشت. همچنین تمامی داده‌های به‌دست‌آمده، اعم از اولیه و تکمیلی، در سامانه‌های مرتبط ثبت و به وزارت میراث‌فرهنگی و پژوهشگاه میراث‌فرهنگی ارسال خواهد شد. برآبادی در پایان با اشاره به برنامه‌های آتی افزود: در مورد ارگ بهارستان نیز طرح‌های مرمتی در دستور کار است که در هفته آینده گزارش‌های مفصل‌تری از روند آن ارائه خواهد شد. هدف ما از این کار، بررسی دقیق‌تر هویت شهری بیرجند است تا بتوانیم گذشته این شهر را به‌درستی بازشناسی کنیم.
ضرورت ایجاد موزه فضای باز
در میانه بافت شهری
کارشناس باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی نیز با تشریح نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی در شهر بیرجند، پیشینه سکونتی و معماری کشف‌شده در این محدوده را تبیین کرد. محمد فرجامی در خصوص هدف از انجام این کاوش‌ها اظهار کرد: هدف این بود که پیشینه شهر شناسایی شود و ببینیم پیشینه شهر مربوط به چه دوره‌ای است؛ چرا که همه دوست داشتند بدانند بیرجند در چه بازه زمانی شکل گرفته و روند سکونتی آن به چه شکل بوده است. می‌دانیم اولین اشاره‌ای که به بیرجند شده مربوط به «معجم‌البلدان» در قرن ششم هجری است که یاقوت حموی در این کتاب از بیرجند به عنوان آبادی در قهستان یاد می کند و همین موضوع این پرسش را مطرح می سازد که این سکونتگاه تاریخی در کدام محدوده قرار داشته است. وی ادامه داد: بررسی های انجام شده نشان می دهد استقرارهای قدیمی تر در دشت بیرجند مربوط به «تخچرآباد» و محوطه «سورگ» و کمی دورتر از آن مربوط به گبری در مود است و ما استقراری در محدوده دشت بیرجند در دوره تاریخی نداریم. در دوره اسلامی هم در محدوده دشت بیرجند استقرار تاکنون شناسایی نشده است.
وی افزود: نخستین استقراری که در محدوده مرکزی دشت داریم، خود شهر بیرجند است. نخستین آثاری که به دست آمد مربوط به سال‌های دهه ۱۳۸۰ و اتفاقات ناشی از لوله‌کشی گاز در خیابان حکیم نزاری بود که در آنجا آثار مربوط به دوره تیموری به صورت تصادفی به دست آمد و این آثار نشان می‌دهد سکونت در محدوده شهر بیرجند به دوره ای پیش از شکل گیری بافت تاریخی باقی‌مانده کنونی بازمی گردد. فرجامی با اشاره به بررسی نقشه‌ها برای یافتن مناسب‌ترین مکان‌ها جهت گمانه‌زنی باستان شناسی گفت: مکان‌هایی که مشخص شد شامل قلعه بیرجند، مدرسه نواب و محدوده پیرامون آن‌ها، کوچه چهاردرخت، محدوده قلعه، ارگ بهارستان و باغ زرشکی بود که به عنوان مکان های مستعد برای گمانه زنی و کاوش باستان شناسی شناسایی شدند. وی افزود: بررسی عکس‌های هوایی سال ۱۳۳۵ نیز نشان می‌داد که در داخل محدوده باغ زرشکی یا بهارستان بافت‌های کهن‌تری وجود دارد که به احتمال کهن‌تر از بافت کنونی باشند؛ یعنی خرابه‌ها یا ویرانه‌هایی که داخل این تصاویر دیده می‌شد، نشان می‌داد سازه‌های کهن‌تری می‌توانیم در ارگ بهارستان داشته باشیم. وی خاطرنشان کرد: امسال شرایطی فراهم شد که علاوه بر مشخص کردن قدمت شهر، یک سایت فضای باز داشته باشیم؛ البته با این شکل کارگاهی که در حال حاضر داریم و روندی که طی می‌کند، این اتفاق نمی‌افتد که بتوانیم سایت را به این شکل ببندیم و بایستی به صورت موقت بسته شود تا کارهای مرمتی انجام گیرد و بعداً به عنوان یک «موزه فضای باز» مورد استفاده قرار گیرد. این امر هم می‌تواند به کمک آموزش و پرورش، شهرداری و مجموعه‌ای که اینجا را مرمت می‌کند (آب منطقه‌ای) بیاید تا بخشی از تاریخچه اینجا به نمایش گذاشته شود و در سال‌های آینده نیز بتوانیم این روند را ادامه دهیم و بقیه سازه را از زیر خاک خارج کنیم. کارشناس باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی درباره دستاوردهای کاوش با همکاری دانشگاه و دانشجویان بیان کرد: یافته‌های معماری ما شامل یک سازه خشتی به عرض یک متر و ۳۰ سانتی‌متر و طول تقریبی بیش از ۶ متر است که یک دیوار بسیار بزرگ محسوب می‌شود. تقریباً می‌توان گفت آن پوسته خارجی مربوط به دوره پهلوی است و پوسته بیرونی یا بعدی که پشت پوسته پهلوی و اوایل قاجار قرار گرفته، می‌تواند مربوط به دوره صفوی باشد و این کهن‌ترین سازه‌ای است که ما در اینجا داریم؛ یعنی نخستین سکونت یا نخستین خشتی که در این محدوده گذاشته شده، مربوط به همین بافت بوده است.
فرجامی افزود: داده‌های منقول ما مربوط به اواخر قرن هشتم هجری (پایان حکومت طوایفی یا حکومت مغولی در ایران)، دوره تیموری و سپس دوره صفوی است. حتی در پی‌سازی‌ها سفال «آبی سفید» داریم. بررسی یکی از خشت‌ها نشان داد در زیرسازی‌ها دو قطعه سفال به دست آمده که به احتمال زیاد این سازه در اواخر دوره تیموری یا اوایل صفوی ساخته شده است. بناهای دیگر موجود در بافت مانند خود ارگ، مدرسه نواب، قلعه و مسجد چهار درخت، گواهی بر این موضوع هستند که این سازه‌ها می‌توانند مربوط به اواخر دوره تیموری باشند و در دوره صفوی این بافت رونق خاصی داشته است؛ یعنی اوج شهرسازی، نهایت گسترش یا بهترین شکل شهرسازی شهر بیرجند را در دوره صفوی شاهد بوده‌ایم که این سازه‌ها نیز در آن زمان به این شکل ساخته شده‌اند. خشت‌ها همه اندازه‌های مشابه‌ای دارند؛ ابعاد خشت‌ها ۲۸ در ۲۸ سانتی‌متر با اختلاف ضخامت ۶ سانتی‌متر است. وی ادامه داد: ما در اینجا زیر این دو رج خشت، چیز دیگری نداشتیم؛ یعنی یک رج بالایی که حالا ممکن است بچه‌ها بخش‌هایی از آن را تخریب کرده باشند، و پایینی که در انتهای آن یک زیرسازی از شن یا قطعات بادامی‌شکل مخلوط با زیرسازی قرار دارد و قطعات سفالی به دست‌آمده نیز متعلق به اواخر تیموری و اوایل صفوی است. ضخامت زیرسازی شن حدود ۲۰ سانتی‌متر روی یک بستر بسیار سخت است که بستر سنگی را در بخش‌های برش‌خورده خیابان‌سازی در بلوار ناصری و بلوار ص بر روی بدنه بلوار کاملاً می‌توانیم رگه‌های رسوبی که سازه‌ها روی آن ساخته شده‌اند را مشاهده کنیم.
ادامه کاوش‌ها؛ ضرورتی برای آشکار شدن لایه‌های پنهان تاریخ بیرجند
فرجامی تصریح کرد: برای تکمیل کار، کاوش را تا عمق حدود یک و نیم متری ادامه دادیم تا ببینیم آیا یافته‌های دیگری اضافه بر این ساختار و کهن‌تر وجود دارد یا خیر که چیز خاصی به دست نیامد. اما چیزی که مشخص است، این است که ما یک سازه مربوط به دوره اواخر تیموری و اوایل صفوی در شهر بیرجند داریم که گسترش آن می‌تواند بخش دیگری از سازه را به ما نمایان کند و این امر نیازمند رایزنی بین آب منطقه‌ای، دانشگاه و شهرداری است.
وی در خصوص جزئیات لایه‌ها و آسیب‌های وارده به سازه گفت: کفی که پیرامون فضا دیده می‌شود، کف پاکوب است؛ لایه یا سطحی که در حال حاضر روی آن حرکت می‌کنید مشابه همین است. اینجا سازه داریم، این کف پاکوب است که پیرامون آن یک لایه خاک نرم قرار دارد و قطعه آجری نیز در آن گوشه مشخص است. اگر از روبرو نگاه کنیم، آن لایه خاک نرم روی بدنه دیوار کاملاً قابل مشاهده است و معمولاً روی کف‌ها یک لایه خاک نرم می‌نشیند و آثار شست‌وشوی آب نیز بر روی کف کاملاً مشخص است. یک اشکال و آسیبی که اینجا وجود داشته، این بوده که درختی در این قسمت قرار داشته و ریشه‌های آن دقیقاً روی دیوار خشتی بوده است؛ وجود این درخت باعث شده که بخش زیادی از خشت‌ها آسیب ببینند و فرو بریزند.