خیابان‌ها و کوچه‌های بافت کهن بیرجند این روزها شاهد اتفاقی کم‌سابقه‌اند؛ جایی که خاک، جای آسفالت را گرفته و بیل باستان‌شناسان به‌جای ماشین‌های عمرانی، عوامل اصلی صحنه‌اند. کاوشی علمی در دل بافت تاریخی این شهر آغاز شده است؛ تلاشی که می‌کوشد لایه‌های خفته زیر زمین را بگشاید و روایت‌هایی را بیرون بکشد که قرن‌ها در سکوت مانده‌اند. این کاوش با مجوز پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری در جریان است و در آن دانشجویان گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند نیز مشارکت دارند، در همکاری با اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی. برخورد بیل‌ها با خاک این بافت، برخورد شهر امروز با شهر دیروز است؛ گامی که می‌تواند هویت تاریخی بیرجند را از حافظه شفاهی به شواهد ملموس و مستند تبدیل کند و زمینه را برای بازشناسی علمی سیمای کهن این شهر فراهم سازد.
سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند، با اشاره به اهداف این کاوش اظهار کرد: کاوش‌های آموزشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند در سال‌های گذشته عمدتاً در محوطه‌های قلعه کَهنِک و تپه گبری مود در شهرستان سربیشه انجام می‌شد، اما از سال جاری، با هدف بررسی لایه‌نگاری باستان‌شناختی، شناخت توالی استقرار و بررسی روند شکل‌گیری و تحول بافت کهن بیرجند، محدوده تاریخی این شهر نیز در برنامه کاوش‌های آموزشی قرار گرفته است. محمد فرجامی، افزود: در این چارچوب، ارگ بهارستان به‌عنوان نخستین محدوده مورد بررسی انتخاب شده است. این بنا در بخش شرقی بافت کهن بیرجند، در محله سرده و در مجاورت مدرسه تاریخی شوکتیه قرار دارد و به همین دلیل با نام قلعه سرده نیز شناخته می‌شود.
فرجامی با اشاره به پیشینه تاریخی محله سرده گفت: این محله یکی از سه محله قدیمی بیرجند و از گسترده‌ترین آن‌ها بوده است. بر اساس روایت‌های تاریخی، نام سرده می‌تواند بازتاب‌دهنده دوره‌ای باشد که بیرجند هنوز در حد یک ده یا قصبه شکل گرفته بود. ارگ بهارستان نیز در همین محدوده قرار داشته و به دلیل مجاورت با باغ زرشکی در جنوب بنا، با نام ارگ باغ زرشکی نیز شناخته می‌شده است.
وی ادامه داد: ارگ بهارستان مجموعه‌ای معماری متشکل از بخش‌هایی با ویژگی‌های ساختمانی متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، از صفوی تا قاجار، است. در سال‌های اخیر، بخش قابل‌توجهی از اراضی کشاورزی تاریخی پیرامون این محدوده در پی گسترش شبکه معابر شهری و توسعه ساخت‌وساز از میان رفته یا به کاربری‌های جدید اختصاص یافته است.
سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن بیرجند با تشریح نتایج اولیه کاوش بیان کرد: در فصل جاری، به‌منظور بررسی لایه‌های فرهنگی و شناسایی شواهد معماری مدفون در محوطه ارگ بهارستان، ترانشه‌ای به ابعاد پنج در پنج متر در حیاط مجموعه ایجاد شد که به شناسایی بقایای دیوارهایی با مصالح خشت و ملات گل انجامید. وی افزود: مهم‌ترین یافته معماری این فصل، شناسایی بقایای دیواری خشتی با پهنای تقریبی یک متر و 30 سانتی‌متر و طول نمایان نزدیک به شش متر و 40 سانتی‌متر است. خشت‌های به‌کاررفته در این بقایا ابعادی در حدود 28 در 28 در 6 و 28 در 13 در 6 سانتی‌متر دارند و نتایج اولیه، وجود دست‌کم یک فاز معماری را در محدوده کاوش‌شده نشان می‌دهد.
فرجامی خاطرنشان کرد: ابعاد قابل‌توجه این دیوار می‌تواند بیانگر تعلق آن به سازه‌ای با مقیاس نسبتاً بزرگ باشد، اما تعیین کارکرد دقیق سازه و بازسازی نقشه معماری آن، به گسترش محدوده کاوش و شناسایی ارتباط دیوار با سایر عناصر معماری نیاز دارد.
وی با اشاره به ویژگی‌های فنی دیوار کشف‌شده گفت: بررسی بخش آشکارشده نشان می‌دهد که این سازه ظاهراً فاقد پی‌سازی بوده و بر بستری متشکل از شن نرم و شن درشت، به ضخامت تقریبی 20 سانتی‌متر، قرار گرفته است. این بستر بر سطحی سخت و نسبتاً نفوذناپذیر ایجاد شده است. شناخت دقیق‌تر شیوه آماده‌سازی بستر و ویژگی‌های فنی ساخت دیوار، مستلزم بررسی بیشتر مقاطع و لایه‌های زیرین آن است.
این باستان‌شناس افزود: جهت‌گیری بقایای معماری شناسایی‌شده به سمت جنوب‌شرق و در راستای تقریبی قبله است. با توجه به محدودبودن سطح کاوش و آشکارنشدن کامل نقشه سازه، در حال حاضر نمی‌توان درباره کاربری دقیق آن اظهارنظر قطعی کرد؛ بااین‌حال، مجموعه شواهد معماری و یافته‌های باستان‌شناختی، احتمال تعلق این بقایا به اواخر دوره تیموری و اوایل دوره صفوی را مطرح می‌کند. تأیید این فرضیه به بررسی دقیق‌تر یافته‌ها و روابط لایه‌نگاری نیاز دارد.
فرجامی با اشاره به یافته‌های فرهنگی این فصل اظهار کرد: بخش عمده یافته‌های به‌دست‌آمده را قطعات سفالین تشکیل می‌دهند که بر اساس ارزیابی اولیه، از سده هشتم هجری قمری تا دوره قاجار را در بر می‌گیرند. در میان این یافته‌ها، قطعات ظروف کاسه‌ای با پوشش لعابی آبی و تزئینات نقاشی‌شده مشکی، سفالینه‌های آبی‌وسفید و نمونه‌هایی مرتبط با فرآیند تولید سفال شناسایی شده است. بقایای جوش کوره و قطعات استخوان حیوانی نیز از دیگر یافته‌های این فصل هستند.
وی ادامه داد: وجود قطعات مرتبط با تولید سفال، از جمله جوش کوره، برای بررسی فعالیت‌های احتمالی تولید یا پخت سفال در این محدوده اهمیت دارد؛ بااین‌حال، تعیین ماهیت و مقیاس این فعالیت‌ها به بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های فنی و پراکندگی مکانی یافته‌ها و ارتباط آن‌ها با شواهد معماری وابسته است. به گفته وی، تحلیل گونه‌شناختی، فن‌شناختی و تزئینی سفالینه‌ها و مقایسه آن‌ها با نمونه‌های مشابه می‌تواند به تدقیق گاه‌نگاری لایه‌های فرهنگی و شناخت ارتباطات فرهنگی و اقتصادی بیرجند در دوره‌های متأخر اسلامی کمک کند.
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.