در حالی که تنشهای آبی در شرق کشور دیگر یک هشدار دوردست نیست و به بحرانی ملموس در سفرههای آب زیرزمینی تبدیل شده، هر اقدام کوچک در جهت مدیریت تقاضا میتواند سرنوشت کشاورزی و زیستمحیطی منطقه را تغییر دهد. نشست اخیر برای نهاییسازی طرح انتقال پساب فاضلاب بیرجند به معادن شهرستان خوسف، گامی برای پیادهسازی مدل اقتصاد چرخشی در مدیریت منابع آب است. این پروژه در واقع یک جراحی استراتژیک برای نجات رگهای حیاتی زمین در منطقهای است که هر قطره آب در آن، با بقای انسان و طبیعت گره خورده است.
منطق جایگزینی هوشمند
طرح انتقال پساب در نگاه اول یک پروژه مهندسی انتقال مایعات به نظر میرسد، اما در لایههای تحلیلی، یک جایگزینی هوشمندانه است. در سالهای گذشته، معادن خوسف به دلیل نیاز شدید به آب برای فرآیندهای صنعتی و کنترل گرد و غبار، به شدت به چاههای عمیق متکی بودند. این وابستگی شدید، فشار مضاعفی بر سفرههای آب زیرزمینی وارد کرد؛ سفرههایی که همزمان شریان حیاتی کشاورزان و منبع تأمین آب شرب مردم منطقه هستند. اکنون با اجرای این پروژه، معادن خوسف بهجای استخراج آب شیرین و بکر از دل زمین، از پسابی استفاده خواهند کرد که پیشتر در چرخه مصرف شهری بیرجند بوده است. این یعنی تبدیل یک پسماند شهری به یک ثروت صنعتی که میتواند معادن را از مصرف آبهای شیرین بینیاز کند.
احیای سفرههای زیرزمینی
بخش کلیدی و حیاتی این تصمیم، خروجی مستقیم پروژه برای مردم است. دکتر سید حسن هاشمی، نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف، در نشست جمعبندی این طرح، بر نقطهای دست گذاشت که برای هر روستایی و کشاورزی در خوسف حیاتی است و آن خروج چاههای صنعتی از مدار بهرهبرداری است. وقتی معادن از استخراج آبهای زیرزمینی دست بکشند، فشار خردکننده از روی سفرهها برداشته میشود و این اقدام منجر به بازگشت تدریجی سطح استاتیکی آب خواهد شد. کاهش برداشت صنعتی باعث میشود سطح آب چاههای شرب و کشاورزی که در سالهای اخیر دچار افت شدید شدهاند، تثبیت شده یا در بلندمدت بهبود یابد. در واقع، با کاهش رقابت شدید بین صنعت و مصرف انسانی، امنیت آبی مناطق معدنی خوسف تضمین میشود و خطر خشک شدن چاههای روستایی که منجر به مهاجرت اجباری مردم میشد، به شدت کاهش مییابد.
مدل توسعه برد-برد
این پروژه را میتوان یک بازی برد-برد در سطح کلان دانست. برای معادن، این طرح به معنای تأمین منبعی پایدار از آب است که دیگر وابسته به نوسانات خطرناک سطح سفرههای زیرزمینی نیست و تداوم تولید صنعتی را تضمین میکند. برای دولت و سازمانهای محیط زیستی، این اقدام به معنای جلوگیری از تخریب لایههای آبخوان و کاهش اثرات مخرب ریزش زمین یا شور شدن آبها بر اثر برداشت بیرویه است. اما بزرگترین برنده این معادله، مردم و کشاورزان هستند که با احیای حقآبهها و تضمین بقای کشاورزی، امید به بازگشت رونق به زمینهای خشکیده پیدا میکنند. این رویکرد نشان میدهد که صنعت لزوماً رقیب طبیعت نیست و اگر مدیریت درستی صورت گیرد، صنعت میتواند به ابزاری برای صیانت از محیط زیست تبدیل شود.
چالشهای مسیر اجرا
با وجود خوشبینیهای موجود در نشست نهاییسازی، تبدیل این طرح به یک واقعیت میدانی نیازمند عبور از گرههای اجرایی متعددی است. نخستین چالش، استانداردسازی دقیق کیفیت پساب است بهگونهای که برای مصارف معدنی کاملاً مناسب باشد و در عین حال، کمترین اثر مخرب زیستمحیطی را در محل تخلیه داشته باشد تا منجر به آلودگی خاک یا آبهای سطحی نشود. دومین گره، سرعت اجرای عملیات انتقال است؛ چرا که هر روز تأخیر در اجرای این طرح، به معنای هزاران متر مکعب برداشت بیشتر از سفرههای آب زیرزمینی است و عملاً فرصتهای بازیابی سفرهها را از بین میبرد. تأکید نماینده منطقه بر پیگیری مستمر تا دستیابی به نتیجه نهایی، نشاندهنده این است که مسئولین به خوبی از حساسیت زمانی این پروژه آگاهاند و میدانند که این طرح نباید به یک سند اداری در بایگانیها تبدیل شود، بلکه باید به عنوان یک پروژه اضطراری برای صیانت از منابع آبی پیش برود.
رویکرد جدید مدیریتی
انتقال پساب بیرجند به معادن خوسف، نمادی از تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب است؛ تغییری از نگاه برداشت حداکثری به بهرهبرداری بهینه. این پروژه ثابت میکند که با نگاهی جامع و تلفیق نیازهای صنعتی با ملاحظات زیستمحیطی، میتوان هم چرخ صنعت را چرخاند و هم تشنهکامی زمینهای کشاورزی را درمان کرد. اگر این زنجیره تکمیل شود، خوسف و بیرجند میتوانند الگویی برای سایر مناطق خشک و نیمهخشک کشور باشند تا نشان دهند چگونه میتوان از پساب، حیات آفرید و با جایگزینی هوشمندانه، حق آب را به مالکان واقعی آن، یعنی طبیعت و مردم، بازگرداند. این پروژه گامی است در جهت تحقق توسعه پایدار که در آن پیشرفت صنعتی به قیمت نابودی منابع طبیعی تمام نشود و نسلهای آینده نیز بتوانند از ذخایر آبی این خاک بهرهمند شوند.
